Wsp馧czesny normatywny model powi您ania pa雟twa i zwi您k闚 wyznaniowych


Dzia造   Wyszukaj

Powi您anie pa雟twa ze zwi您kami konfesyjnymi stanowi這 historycznie pierwotn form relacji mi璠zy instytucjami politycznymi i religijnymi, a pokusie zwi您k闚 z pa雟twem nie opar豉 si 瘸dna religia 鈍iatowa. Wsp馧czesny system powi您ania pa雟twa ze zwi您kami wyznaniowymi jest rezultatem d逝giej ewolucji wzajemnych stosunk闚, kt鏎ej punktem wyj軼ia by這 軼is貫 zespolenie obu organizacji. W trakcie tej ewolucji zmienia這 si przede wszystkim pa雟two, jego struktura organizacyjna, zakres i sposoby dzia豉nia a w konsekwencji tre嗆 i formy jego stosunk闚 ze zwi您kami wyznaniowymi . Obecnie, zw豉szcza w pa雟twach europejskich, model powi您ania w aspekcie ustrojowo-prawnym zdaje si wykazywa tendencj zanikaj帷 , dominuje natomiast w pa雟twach o przewadze wyznawc闚 islamu . U podstaw omawianego systemu le篡 pragnienie wykorzystania doktryny lub struktur zwi您k闚 wyznaniowych do realizacji funkcji i osi庵ni璚ia cel闚 o charakterze pozareligijnym .

W systemie powi您ania sfera religijna oraz polityczna trac samoistno嗆 i odr瑿no嗆. Rzeczywisto嗆 polityczna jest interpretowana przez pryzmat prawd wiary. Szczeg鏊nie wyra幡ie podkre郵aj to konstytucje takich pa雟tw islamskich jak Iran (1979), czy Sudan (1998), upatruj帷e w Bogu zwierzchnika (suwerena) pa雟twa, oraz konstytucja Irlandii z 1 lipca 1937 r., kt鏎a uznaj帷 Naj鈍i皻sz Tr鎩c za 廝鏚這 wszelkiej w豉dzy, stwierdza, 瞠 do Niej musi odnosi si wszelka dzia豉lno嗆 cz這wieka oraz pa雟twa. R闚nie suweren Ksi瘰twa Lichtenstein podkre郵a w preambule Konstytucji z 5 pa寮ziernika 1921 r. Bo瞠 pochodzenie swej w豉dzy . Podobnie Konstytucja Polityczna Kolumbii z 5 sierpnia 1886 r. rozpoczyna豉 si s這wami: W imi Boga — najwy窺zego 廝鏚豉 w豉dzy, tak瞠 konstytucja Cesarstwa Etiopii (1955) zawiera豉 we wst瘼ie odwo豉nie do Boga jako 廝鏚豉 w豉dzy cesarskiej. Sakralizacja przestrzeni publicznej jest dostrzegalna w ustawach zasadniczych niekt鏎ych pa雟tw Ameryki ζci雟kiej - Panamy (1972), Hondurasu (1982), Argentyny (1853) oraz Ekwadoru (1998), kt鏎ych preambu造 zawieraj wezwanie protekcji Boga. Na utrat samodzielno軼i ustrojodawcy w sferze politycznej, wyra瘸j帷 si w poszukiwaniu autorytatywnej podstawy lub gwarancji stanowionych norm w wymiarze transcendentalnym, wskazuj ewidentnie konstytucje: Iranu oraz Indonezji z 1945 r., kt鏎a g這si, 瞠 Pa雟two opiera si na wierze w Jedynego i Najwy窺zego Boga, a po鈔ednio tak瞠liczne ustawy zasadnicze innych pa雟tw islamskich m.in. Kuwejtu (1962), Tunezji (1959), Somalii (1960), Pakistanu (1973), Iranu (1979/1989), Malediw闚 (1986), czy Afganistanu (1987) — stanowione W imi Allaha, natomiast konstytucja maroka雟ka z 1996 r. jako dewiz Kr鏊estwa przyjmuje has這: B鏬, Ojczyzna, Kr鏊 . W鈔鏚 wsp馧czesnych europejskich ustaw zasadniczych, poza irlandzk, W imi Tr鎩cy 安i皻ej, Jedynej i Niepodzielnej uchwalona zosta豉 w 1975 r. Konstytucja Grecji. Natomiast we wst瘼ach konstytucji niekt鏎ych stan闚 ameryka雟kich (Arkansas z 1874 r., Missisipi z 1890 r., czy Po逝dniowej Karoliny z 1895 r.) sformu這wane zosta造 akty wdzi璚zno軼i Bogu Wszechmog帷emu.

W systemie powi您ania pa雟twa i zwi您k闚 wyznaniowych przekonania 鈍iatopogl康owe staj si cz瘰tokro istotnym elementem etosu politycznego i warunkuj zakres uczestnictwa w 篡ciu publicznym. Zjawisko to odzwierciedlaj np. konstytucje stan闚 Missisipi i Karoliny Po逝dniowej, gdzie osoby przecz帷e istnieniu Istoty Najwy窺zej pozbawione zosta造 prawa zajmowania urz璠闚 w tych stanach. Analogiczne konsekwencje sformu這wano w konstytucjach Arkansas oraz Tennessee (z 1870 r.) w stosunku do os鏏 kwestionuj帷ych istnienie Boga. Ustawa zasadnicza Maryland z 1867 r. za warunek obj璚ia p豉tnego urz璠u lub funkcji publicznej w tym stanie uzna豉 o鈍iadczenie stwierdzaj帷e wiar w Boga .

Szczeg鏊nym przejawem wspomnianej cechy systemu powi您ania jest uznanie wyznania za istotne kryterium obsady urz璠闚 pa雟twowych, przede wszystkim g這wy pa雟twa. W konstytucjach ograniczenia w tym zakresie wprowadzane s przez wyra幡e sformu這wanie wymogu przynale積o軼i kandydata do danej konfesji lub rot przysi璕i, odwo逝j帷 si do okre郵onej koncepcji absolutu, kt鏎ej z這瞠nie stanowi warunek sine qua non do obj璚ia danej godno軼i. Przejawem i potwierdzeniem pierwszego rodzaju ogranicze jest, zawarty w konstytucjach: Norwegii z 1814 r. i Danii z 1953 r., a tak瞠 w Akcie o Sukcesji Kr鏊estwa Szwecji z 1810 r., wym鏬 przynale積o軼i monarchy do wyznania panuj帷ego (oficjalnego), ewangelicko - augsburskiego . Zgodnie z Act of Settlement z 1701 prawa do korony brytyjskiej pozbawieni zostali katolicy, za tajlandzka ustawa zasadnicza z 1997 r. wprost stanowi — Kr鏊 jest Buddyst i Obro鎍 religii. Odpowiednio Konstytucja Narodu Argentyny z 1853 r. zastrzega豉 urz康 prezydenta i wiceprezydenta wy陰cznie dla os鏏 nale膨cych do Apostolskiego Ko軼io豉 rzymskokatolickiego . Z kolei ustawy zasadnicze w pa雟twach islamskich m.in. Algierii (1996), Jordanii (1952, nowel. w 1984 r.), Tunezji, Syrii (1973), Iranu, Mauretanii (1991), po鈔ednio tak瞠 Maroka (1996) , stanowisko g這wy pa雟twa zastrzegaj nierzadko w kategoryczny spos鏏 jedynie dla muzu軛an闚. Przy tym niekt鏎e z tych pa雟tw formu逝j zaostrzone kryteria szczeg馧owe - konstytucje: Omanu (1996), jorda雟ka oraz kuwejcka jako warunek obj璚ia tronu przewiduj pochodzenie od rodzic闚 muzu軛a雟kich, a Sta豉 Konstytucja Jeme雟kiej Republiki Arabskiej z 1970 r. wymaga豉 od cz這nk闚 Rady Republika雟kiej, uosabiaj帷ej prezydentur w pa雟twie, m.in. dobrej orientacji w zasadach Shari'ah oraz przestrzegania rytua堯w islamskich. Ustrojodawca Malediw闚 ju od kandydata na urz康 prezydenta republiki wymaga, aby by on muzu軛aninem sunnit. W Libanie pakt narodowy z 1943 r. przewidzia, 瞠 stanowisko prezydenta b璠zie piastowa chrze軼ijanin — maronita, premiera, za muzu軛anin - sunnita, a przewodnicz帷ym parlamentu b璠zie muzu軛anin — szyita

Nie ulega w徠pliwo軼i, 瞠 obligatoryjna i wyznaniowa przysi璕a piastun闚 najwy窺zych stanowisk pa雟twowych, b璠帷 jednoznaczn deklaracj 鈍iatopogl康ow, tak瞠 w praktyce z g鏎y przes康za o ich przynale積o軼i konfesyjnej. Chrze軼ija雟kie wyznanie prezydenta Grecji gwarantuje przysi璕a w imi Tr鎩cy 安i皻ej Jedynej i Niepodzielnej . Zawarte w konstytucyjnych rotach przysi璕i prezydenta Iranu, Pakistanu, czy cz這nk闚 Rady Republika雟kiej Jeme雟kiej Republiki Arabskiej odwo豉nie do Koranu, wzgl璠nie, jak w Konstytucji afga雟kiej z 1987 r., zobowi您anie do obrony zasad 鈍i皻ej religii islamu, bezpo鈔ednio determinowa這 muzu軛a雟kie wyznanie kandydat闚. Natomiast konstytucje innych pa雟tw islamskich przewiduj obligatoryjnie w przysi璕ach szef闚 pa雟tw, cz這nk闚 rz康闚, czy parlamentarzyst闚 og鏊ne odwo豉nie do Boga , gwarantuj帷 tym samym co najmniej ich teistyczny 鈍iatopogl康.

Nast瘼stwem stosowania w systemie powi您ania pa雟twa ze zwi您kami konfesyjnymi kryteri闚 religijnych w sferze politycznej jest cenzus wyznaniowy w zakresie prawa wyborczego do organ闚 przedstawicielskich. Mo瞠 to wyra瘸 si w pozbawieniu praw wyborczych os鏏 nie nale膨cych do wyznania panuj帷ego (co wsp馧cze郾ie jest raczej niespotykane) albo prowadzi do limitowania liczby przedstawicieli poszczeg鏊nych wyzna w parlamencie. Ustrojodawca ira雟ki upowa積i tamtejszych Zaratusztrian i 砰d闚 do posiadania w Muzu軛a雟kim Zgromadzeniu Konsultatywnym (Mad磧es-e-Szoura-je Eslami) po jednym reprezentancie. Chrze軼ijanie chaldejscy i asyryjscy mog wyznaczy wsp鏊nie jednego przedstawiciela, z kolei chrze軼ijanie ormia雟cy na po逝dniu i p馧nocy maj prawo do wyboru po jednym delegacie . Podobnie Konstytucja Pakistanu z 1973 r. przewiduje wyra幡e limitowanie mandat闚 w Zgromadzeniu Narodowym i parlamentach prowincjonalnych, piastowanych przez muzu軛an闚 oraz przez osoby przynale積e do r騜norodnych wsp鏊not niemuzu軛a雟kich. Statut Tybeta雟ki Na Wygnaniu z 1991 r. do grona cz這nk闚 Zgromadzenia Tybeta雟kiego [legislatury — przyp. P.B.] zaliczy w szczeg鏊no軼i po dw鏂h przedstawicieli wybranych przez ka盥 ze szk馧 (wyzna) buddyzmu tybeta雟kiego: Nyingma, Kagyud, Sekya, Geluk i Yungdrung Bon. Konstytucja Libanu g這si, 瞠 w tamtejszym Senacie winni zasiada przedstawiciele wszystkich wsp鏊not religijnych, za wybory do Izby Deputowanych maj opiera si na zasadzie r闚nej reprezentacji mi璠zy chrze軼ijanami a muzu軛anami. Kwalifikacje wyznaniowe stanowi zatem o legitymacji do uczestnictwa w dzia豉lno軼i politycznej. Nast瘼stwem tego sta這 si m.in. uznanie elit religijnych jako takich za nieodzowny element sk豉dowy establishmentu politycznego, czego wyrazem jest wchodzenie przedstawicieli wy窺zego kleru ex oficio w sk豉d organ闚 pa雟twowych . Potwierdzeniem tego jest fakt uczestnictwa w Rady Regencyjnej Cesarstwa Etiopii na mocy Konstytucji z 1955 r. Arcybiskupa Ortodoksyjnego Ko軼io豉 Etiopskiego, za w brytyjskiej Izbie Lord闚 zasiada dwudziestu sze軼iu lord闚 duchownych - biskup闚 Ko軼io豉 anglika雟kiego. Zgodnie z pierwotnym brzmieniem tunezyjskiej ustawy zasadniczej do komisji przyjmuj帷ej kandydatury w wyborach prezydenckich wchodzi z urz璠u Mufti Tunezji, natomiast ustrojodawca afga雟ki w 1987 r. w陰czy w sk豉d organu przedstawicielskiego — Loya Jirgah, m.in. wybitnych dzia豉czy duchownych (religijnych) mianowanych przez prezydenta. Om闚ion absorpcj mo積a oczywi軼ie interpretowa w kontek軼ie szczup這軼i elit politycznych kraj闚 trzeciego 鈍iata w pierwszym okresie ich niepodleg這軼i.

W systemie powi您ania zostaje podwa穎na zasada odr瑿no軼i strukturalnej pa雟twa i zwi您k闚 wyznaniowych. Formalnym tego wyrazem staje si konstytucjonalizacja organ闚 wyznaniowych jako organ闚 pa雟twowych. W Europie tradycje rozr騜nienia w豉dzy 鈍ieckiej i duchownej s g喚boko zakorzenione i przejawy monizmu organizacyjnego wyst瘼uj w niewielkim zakresie g堯wnie w krajach, w kt鏎ych wyznaniem panuj帷ym jest protestantyzm jak w Wielkiej Brytanii, gdzie na mocy Act of Supremacy kr鏊 jest uwa瘸ny za g這w Ko軼io豉 w Anglii, czy w Norwegii, kt鏎ej monarcha nosi miano pierwszego cz這nka Ko軼io豉, obro鎍y wiary, wychowawcy Ko軼io豉 . W鈔鏚 wyznaniowych pa雟tw katolickich za wyj徠kowy nale篡 uzna casus Andory, w kt鏎ej godno嗆 g這wy pa雟twa — Coprincepsa — przys逝guje biskupowi Urgell , oraz Pa雟twa Watyka雟kiego, kt鏎e nie posiada samodzielnych cel闚 politycznych, lecz stanowi gwarancj suwerenno軼i Stolicy Apostolskiej i zgodnie z Ustaw Konstytucyjn Miasta Watykan z 7 czerwca 1929 r. Najwy窺zy Kap豉n [papie — przyp. P.B.], w豉dca Pa雟twa Miasto-Watykan, posiada pe軟i w豉dzy ustawodawczej, wykonawczej i s康owej.

Islam nie wykszta販i struktur organizacyjnych podobnych do chrze軼ija雟kich, w szczeg鏊no軼i na podstawie tej religii nie wykszta販i豉 si zhierarchizowana, wyra幡ie wyodr瑿niona kasta kap豉雟ka, a wsp鏊nota religijna od pocz徠ku uto窺amiana by豉 z polityczn. Doprowadzi這 to do przejmowania przez pa雟two funkcji organizacyjnych w sprawach wyznaniowych. Jak czytamy bowiem w Konstytucji Republiki Islamskiej Iranu — Pa雟two, z punktu widzenia islamu, nie jest produktem 瘸dnej z klas spo貫cznych czy te supremacj jednostki lub grupy. Jawi si raczej w krystalizacji politycznych idea堯w ludzi tej samej religii i 鈍iatopogl康u, kt鏎zy przyznaj sobie prawo, by w procesie rozwoju 鈍iatopogl康u i przekona religijnych skierowa si na drog wiod帷 ku celowi ostatecznemu, kt鏎ym jest B鏬. Ustr鎩 polityczny Iranu jest zatem przyk豉dem daleko posuni皻ego zespolenia struktur pa雟twowych i wyznaniowych. Przyjmuj帷 nieprzerwan kontynuacj imamatu, w okresie nieobecno軼i Dwunastego Imama, konstytucja z 1979 r. ustanawia zasad przyw鏚ztwa pa雟twa i spo貫cze雟twa przez sprawiedliwego i pobo積ego prawnika muzu軛a雟kiego, w r瘯u kt鏎ego spoczywa kierownictwo 鈍ieckie oraz imamat wsp鏊noty wiernych. Duchowy przyw鏚ca narodu (welajat-e faghih) jest zwierzchnikiem pa雟twa odpowiedzialnym tylko przed Bogiem, a konstytucja z 1979 r., co podkre郵a Ma貪orzata Stolarczyk, przyznaje mu wi瘯sze uprawnienia ni nadawane kr鏊owi w konstytucji z 1906/07. W szczeg鏊no軼i okre郵a on g堯wne za這瞠nia ustrojowe pa雟twa i nadzoruje ich realizacj, jest zwierzchnikiem si zbrojnych, obsadza tak瞠 najwy窺ze stanowiska pa雟twowe m.in. cz這nk闚 Rady Nadzoruj帷ej, zwierzchnik闚: wymiaru sprawiedliwo軼i, Radia i Telewizji Iranu, Sztabu Mieszanego, Korpusu Stra積ik闚 Rewolucji Islamskiej, Si Zbrojnych i Porz康kowych. Faghih zatwierdza lub odwo逝je prezydenta, bior帷 pod rozwag preferencje spo貫cze雟twa i decyzje Najwy窺zej Rady S康owniczej oraz Rady Nadzoruj帷ej. Wyst瘼uje jako arbiter i koordynator trzech rodzaj闚 w豉dz - wykonawczej, ustawodawczej i s康owniczej. Podlega mu Rada Nadzoruj帷a, organ z這穎ny z sze軼iu teolog闚 islamskich oraz sze軼iu wybitnych prawnik闚 muzu軛a雟kich. Zadaniem Rady jest m. in. interpretacja konstytucji oraz cenzurowanie ustawodawstwa Zgromadzenia Islamskiego pod wzgl璠em jego zgodno軼i z islamem i konstytucj, co stanowi warunek wej軼ia w 篡cie ustaw.

W niekt鏎ych pa雟twach islamskich przejawem interferencji struktur pa雟twowych i religijnych sta這 si w陰czenie s康闚 szariackich do systemu s康ownictwa pa雟twowego. Potwierdza to szczeg鏊nie przyk豉d Pakistanu, gdzie na mocy Konstytucji z 1973 r. Federalny S康 Szariatu mo瞠 z urz璠u lub na wniosek bada kwesti sprzeczno軼i danej ustawy lub przepisu z nakazami islamu, okre郵onymi przez Koran i Sunn. Konstytucja Jeme雟kiej Republiki Arabskiej z 1970 r. nada豉 ca貫mu systemowi s康ownictwa charakter konfesyjny, formu逝j帷 wym鏬 m.in. dobrej znajomo軼i prawa Shari'ah przez osoby zajmuj帷e stanowiska s康owe. Natomiast ustrojodawca jorda雟ki inkorporowa w obr瑿 s康ownictwa pa雟twowego s康y wyznaniowe wszystkich grup religijnych.

Ide jedno軼i aparatu wyznaniowego i politycznego odzwierciedla tak瞠 Statut Tybeta雟ki Na Wygnaniu czyni帷 dalajlam, przyw鏚c tybeta雟kiego buddyzmu, zwierzchnikiem emigracyjnego, tybeta雟kiego aparatu pa雟twowego, niejako sytuuj帷 go ponad sam ustaw zasadnicz, kt鏎 zatwierdzi po uchwaleniu przez zgromadzenie deputowanych oraz okre郵i termin jej wej軼ia w 篡cie. Dysponuje on w豉dz wykonawcz Administracji Tybeta雟kiej na wychod廣twie, kt鏎 wykonuje bezpo鈔ednio lub przez odpowiedzialnych przed nim urz璠nik闚 .

Reasumuj帷 nale篡 podkre郵i, 瞠 monizm strukturalno — organizacyjny pa雟twa i zwi您k闚 konfesyjnych wyst瘼uje g堯wnie w pozaeuropejskich systemach powi您ania. Jedn z cech kultury prawno-politycznej Zachodu sta si bowiem dualizm aparatu pa雟twowego i religijnego, ukszta速owany w nast瘼stwie sporu o inwestytur w XI i XII wieku .

Kolejnym przejawem powi您ania pa雟twa ze zwi您kami konfesyjnymi jest tak瞠 zanik odr瑿no軼i funkcjonalnej wymienionych podmiot闚. W okresie zw豉szcza XIX i XX wieku nast徙i豉 intensywna sekularyzacja 篡cia publicznego, wyra瘸j帷a si przede wszystkim rozszerzeniem kompetencji pa雟twa na sfery dotychczas zdominowane przez wsp鏊noty wyznaniowe — o鈍iat i kultur, ewidencj ludno軼i, dobroczynno嗆 publiczn czy sprawy ma鹵e雟kie. W systemie powi您ania pa雟two jednak nie ogranicza si wy陰cznie do spraw 鈍ieckich czy „mieszanych", lecz odrzuciwszy neutralno嗆 鈍iatopogl康ow ze swym imperium wkracza w sfer stricte religijn. Jaskrawym tego dowodem jest okre郵enie w aktach normatywnych za這瞠 doktryny religijnej, definiowanie kanonu ksi庵 鈍i皻ych itd.

Konstytucja Cesarstwa Etiopii z 1955 r. nadaj帷 Ortodoksyjnemu Ko軼io這wi Etiopskiemu status ko軼io豉 pa雟twowego, stwierdza豉 zarazem, 瞠 jego doktryna opiera si na nauce 鈍i皻ego Marka Aleksandryjskiego i jako taki jest on utrzymywany przez pa雟two. We wszystkich obrz璠ach religijnych mia這 by wymieniane imi cesarza. Echa cezaropapizmu s szczeg鏊nie widoczne w konstytucji Grecji z 1975 r., kt鏎a przes康za w art. 3, i Grecki Ko軼i馧 Prawos豉wny pozostaje nierozerwalnie zwi您any w swoich dogmatach z Wielkim Ko軼io貫m w Konstantynopolu oraz z ka盥ym innym Ko軼io貫m prawos豉wnym, przestrzegaj帷 niezmiennie, podobnie jak te Ko軼io造, 鈍i皻ych kanon闚 apostolskich i synodalnych oraz 鈍i皻ej tradycji . Pa雟two wyst瘼uje zatem jako gwarant ortodoksyjnego charakteru Ko軼io豉, jego dogmatycznej 陰czno軼i ze 鈍iatowym prawos豉wiem, czemu s逝篡 konstytucjonalizacja 鈍i皻ych kanon闚 i 鈍i皻ej tradycji . Niezale積ie od historycznej genezy wprowadzenia omawianej normy wsp馧cze郾ie pa雟two nadal gwarantuje granice ewolucji doktryny religijnej . O ingerencji w sfer sacrum 鈍iadczy r闚nie konstytucyjna gwarancja niezmienno軼i tekstu Pisma 安i皻ego. Grecka ustawa zasadnicza zakazuje bowiem t逝maczenia Pisma w innej formie j瞛ykowej bez uprzedniej zgody Ko軼io豉 Autokefalicznego Grecji oraz Wielkiego Ko軼io豉 w Konstantynopolu. Podobnie Act of Supremacy uczyni kr鏊aodpowiedzialnym za zachowanie czysto軼i doktryny Ko軼io豉 anglika雟kiego przyznaj帷 mu iura maiestatica in sacra - prawo zwalczaniab喚d闚 i herezjioraz prawo reformowania Ko軼io豉.

W systemie powi您ania pa雟two przyjmuje obowi您ek propagowania okre郵onej doktryny religijnej. Ewidentnie potwierdza to konstytucja Malediw闚 (1996), w my郵 kt鏎ej Prezydent Republiki ma najwy窺z w豉dz szerzenia religii islamskiej na Malediwach. Oznak omawianego zjawiska by tak瞠, wprowadzony przez ustrojodawc argenty雟kiego w 1853 r., konstytucyjny wym鏬 wsp馧dzia豉nia Kongresu w nawracaniu tamtejszych Indian na katolicyzm. Zgodnie z art. 14 Konstytucji Lichtensteinu troska o ochron w szczeg鏊no軼i interes闚 religijnych i moralnych narodu to jedno z naczelnych zada pa雟twa. Wspomniane zaanga穎wanie jest wr璚z wpisane w istot szeregu pa雟tw islamskich. Ira雟ka ustawa zasadnicza stwierdza wprost, 瞠 celem pa雟twa jest kszta速owanie ludzi na wz鏎 boski [...], by przygotowa pod這瞠 do pojawienia si i rozkwitu talent闚 ludzkich 鈍iadcz帷ych o wielko軼i Boga . Zgodnie z „konstytucj" saudyjsk z 1992 r. okre郵eni cz這nkowie rz康u ponosz solidarn odpowiedzialno嗆 przed kr鏊em za wprowadzanie islamskiej Shari'ah, z kolei ira雟kie radio i telewizja, kieruj帷 si za這瞠niami rewolucji islamskiej, maj konstytucyjny obowi您ek s逝瞠nia propagowaniu kultury muzu軛a雟kiej oraz ochrony przed wp造wami antymuzu軛a雟kimi. R闚nie si造 zbrojne Republiki Islamskiej, okre郵ane przez ustrojodawc wprost jako Armia ideologii, maj za zadanie nie tylko obron i bezpiecze雟two granic lecz tak瞠 propagowanie doktryny d磨hadu, walk na drodze Boga, walk dla rozprzestrzenienia suwerenno軼i prawa boskiego w 鈍iecie.

Szczeg鏊nym wyrazem zaanga穎wania pa雟twa w propagowanie doktryny religijnej jest organizowanie przez nie nauki religii w szkolnictwie publicznym (pa雟twowym). Podkre郵a to ustrojodawca grecki, kt鏎y uznaj帷 za cel kszta販enia m.in. edukacj moraln Grek闚 oraz rozw鎩 ich 鈍iadomo軼i religijnej, okre郵a je jako podstawow misj pa雟twa. Podobnie, wed逝g art. 15 konstytucji Lichtensteinu, kszta販enie religijno-etyczne stanowi cz窷 og鏊nego procesu wychowania i o鈍iaty. W zwi您ku z tym zadaniem szk馧 publicznych jest wychowywanie m這dych ludzi zgodnie z zasadami chrze軼ija雟kimi. Konstytucja malta雟ka z 1964 r. bezpo鈔ednio nak豉da obowi您ek zapewnienia przez szko造 pa雟twowe nauczania Rzymskiej Katolickiej Apostolskiej Wiary. Odpowiednio ustawodawca saudyjski za g堯wny cel edukacji uzna wpajanie wiary islamskiej m這demu pokoleniu. Tak瞠 Statut Tybeta雟ki Na Wygnaniu stanowi, 瞠 polityka edukacyjna administracji Tybeta雟kiej winna stara si o szerzenie nie-sekciarskiej i zdrowej tradycji doktryn buddyjskich oraz popiera i promowa instytucje w szczeg鏊no軼i religijne i klasztorne. Szerzej zadania pa雟twa w omawianej sferze okre郵a konstytucja Sudanu z 1998 r., nak豉daj帷 na nie obowi您ek ukierunkowywania spo貫cze雟twa w ramach systemu edukacji w stron warto軼i religijnych, pobo積o軼i oraz dobrych uczynk闚. Nauka religii jest w zwi您ku z tym w systemie powi您ania przedmiotem obowi您kowym, nie uczestniczenie w niej wymaga wyra幡ej deklaracji rodzic闚, 瞠 nie 篡cz sobie udzia逝 ich dzieci w nauce religii. Za wyj徠kowy nale篡 wsp馧cze郾ie uzna przymus nauki religii oficjalnej wobec r騜nowierc闚. We wsp馧czesnych europejskich systemach powi您ania obowi您kowe nauczanie religii, maj帷e charakter konfesyjny, wyst瘼uje na Malcie, w Grecji, Finlandii, Danii, Norwegii, w Ksi瘰twie Lichtensteinu, we francuskiej Alzacji i Lotaryngii oraz w Irlandii, gdzie ca造 system edukacji ma charakter wyznaniowy a Ko軼i馧 Katolicki wykazuje znacz帷y wp造w na jego kszta速. Natomiast w Szwecji oraz w Wielkiej Brytanii edukacja religijna jest obligatoryjna, lecz ma charakter ponadkonfesyjny. W pa雟twach o przewadze wyznawc闚 islamu obowi您kowy charakter ma nauczanie religii muzu軛a雟kiej. W szczeg鏊no軼i, konstytucja Egiptu z 1971 r. uzna豉 edukacj religijn za zasadniczy przedmiot edukacji og鏊nej, za ustrojodawca somalijski w 1960 r. uzna nauczanie religii mahometa雟kiej za obowi您kowe w pa雟twowych i zr闚nanych z nimi szko豉ch podstawowych i 鈔ednich dla uczni闚 wyznania muzu軛a雟kiego. Nauczanie Koranu sta這 si dla muzu軛an闚 w rz康owych szko豉ch podstawowych i 鈔ednich przedmiotem podstawowym. Podobnie w Izraelu nauka Biblii jest przedmiotem nauczania w szko豉ch publicznych. Edukacja religijna zatem nierzadko pe軟i funkcje pozakonfesyjne, m.in. s逝篡 kszta速owaniu etosu obywatelskiego, to窺amo軼i kulturalnej spo貫cze雟twa, niwelowaniu konflikt闚 etnicznych lub ekonomicznych czy, jak w krajach arabskich, zachowaniu to窺amo軼i narodowej.

W systemie powi您ania dochodzi nadto, przy zachowaniu organizacyjnej odr瑿no軼i aparatu pa雟twowego i religijnego, do przej璚ia przez organy zwi您k闚 wyznaniowych funkcji publicznych, kt鏎e realizuj w charakterze organ闚 pa雟twowych, g堯wnie w zakresie spraw ma鹵e雟kich i rodzinnych. W Izraelu s康y wyznaniowe, dzia豉j帷 pod nadzorem s康闚 pa雟twowych, rozstrzygaj sprawy sporne z zakresu prawa ma鹵e雟kiego, podobna sytuacja ma miejsce w Libanie, gdzie przewodnicz帷ych trybuna堯w wyznaniowych mianuje pa雟two. W Ksi瘰twie Lichtenstein do roku 1974 r. proboszczowie prowadzili pa雟twowe rejestry stanu cywilnego oraz udzielali 郵ub闚 ko軼ielnych jako pa雟twowej formy zawierania zwi您k闚 ma鹵e雟kich. Na Malcie jedynie katolickie 郵uby ko軼ielne wywo逝j skutki cywilne. Na mocy Marriage Act od 1995 r. trybuna造 ko軼ielne orzekaj w spos鏏 prawnie skuteczny o utrzymaniu w mocy lub stwierdzeniu niewa積o軼i ma鹵e雟tw, pod warunkiem zarejestrowania ich orzecze przez S康 Apelacyjny. Trybuna造 akceptuj tak瞠 pro軸y o stwierdzenie niewa積o軼i ma鹵e雟twa katolik闚, co stanowi warunek jego rozwi您ania przez s康 pa雟twowy. Tego rodzaju uprawnienia zosta造 przyznane jedynie Ko軼io這wi Katolickiemu. Po鈔ednio funkcj urz璠nik闚 stanu cywilnego wyznacza duchownym rzymskokatolickim konstytucja Andory uznaj帷 cywilne skutki ma鹵e雟tw kanonicznych.

W systemie powi您ania prawo pa雟twowe jest z regu造 co najmniej inspirowane przez normy konfesyjne, kt鏎e determinuj tre嗆 konkretnych przepis闚 prawnych lub kszta速uj ich aksjologiczn podstaw. Zjawisko te wyst瘼uje bardzo cz瘰to w pa雟twach islamskich. Konstytucja somalijska z 1960 r. bezpo鈔ednio stwierdzi豉, 瞠 doktryna islamu jest podstawowym 廝鏚貫m ustaw pa雟twa. Podobnie konstytucja Egiptu z 1971 r. uznaje prawodawstwo islamskie za podstawowe 廝鏚這 ustawodawstwa. Bardzo podobne sformu這wania znalaz造 si tak瞠 w konstytucjach: Kuwejtu z 1962 r., Kataru z 1990 r. Jemenu z 1991 r., Bahrajnu z 2002 r., Syrii z 1973 r., czy Omanu z roku 1996. Wed逝g wsp馧czesnego art. 4 konstytucji ira雟kiej: Wszystkie prawa cywilne, karne, finansowe, ekonomiczne, administracyjne, kulturalne, militarne, polityczne oraz inne przepisy prawne powinny by wzorowane na nakazach islamu.

W krajach, w kt鏎ych chrze軼ija雟two jest religi oficjaln, formalne zdeterminowanie prawodawstwa przez doktryn konfesyjn raczej nie wyst瘼uje. Jako wyj徠kowy nale篡 oceni historyczny przypadek hiszpa雟kiej ustawy, okre郵aj帷ej zasady ruchu frankistowskiego, uznaj帷ej doktryn Ko軼io豉 Katolickiego za inspiracj ustawodawstwa pa雟twowego. W ustawach zasadniczych szeregu wyznaniowych pa雟tw katolickich dostrzegalny jest natomiast wp造w katolickiej nauki moralnej i spo貫cznej, kt鏎a, cho nie dostarcza wzorc闚 instytucji polityczno-ustrojowych, to determinuje aksjologi konstytucyjn, odzwierciedlon w katalogu praw i wolno軼i obywatelskich, ewentualnie w konstytucyjnych zasadach polityki spo貫czno-gospodarczej pa雟twa. Ustrojodawca irlandzki uznaje prawo do 篡cia nienarodzonych w zwi您ku z r闚nym prawem matki do 篡cia oraz gwarantuje jego respektowanie przez prawo. Podobnie konstytucja Andory uznaje prawo do 篡cia i chroni je ca趾owicie w r騜nych jego fazach. Przedmiotem szczeg鏊nej troski jest rodzina traktowana jako podstawa spo貫cze雟twa, czy wr璚z jak w Irlandii jako instytucja moralna. W zwi您ku z tym pa雟two zapewnia jej pomoc i opiek, tworz帷 szczeg馧owe gwarancje konstytucyjne. Ustrojodawca Andory uznaje prawo ka盥ej osoby do pracy, do jej rozwoju przez prac oraz do dochodu gwarantuj帷ego cz這wiekowi i jego rodzinie 篡cie odpowiadaj帷e ludzkiej godno軼i. Pa雟two irlandzkie natomiast ma konstytucyjny obowi您ek zapewnienia matkom, aby warunki ekonomiczne nie zmusza造 ich do pracy koliduj帷ej z obowi您kami domowymi. Za podstaw rodziny zostaje we wspomnianych krajach katolickich uznane ma鹵e雟two, kt鏎e pa雟two otacza szczeg鏊n trosk, utrudniaj帷 jego rozwi您anie, czy wr璚z wykluczaj帷 rozwody.

Troska o rodzin, wynikaj帷a z motywacji religijnych, jest dostrzegalna tak瞠 w konstytucjach pa雟tw islamskich. Rodzina jest postrzegana jako miejsce kszta速owania postaw tradycjonalistycznych. Zosta豉 ona uznana — podkre郵i to m.in. ustrojodawca Bahrajnu (1973, 2002), egipski, kuwejcki oraz jeme雟ki — za podstaw spo貫cze雟twa; opiera si na religii, moralno軼i i patriotyzmie. Rodzina jest g堯wnym 廝鏚貫m rozwoju i ewolucji ludzko軼i . W zwi您ku z tym pa雟two roztacza nad ni opiek. Teokratyczna doktryna islamu dostarcza nie tylko wzorc闚 篡cia spo貫cznego, lecz tak瞠 polityczno - ustrojowych. Na szczeg鏊n uwag zas逝guje koncepcja konsultacji tzw. szury, do kt鏎ej odwo逝j si wszelkie znacz帷e si造 polityczne kraj闚 islamskich. Bedui雟ka tradycja konsultacji zosta豉 sakralizowana przezKoran, kt鏎ego sura III, 159 stwierdza: [...] zasi璕aj ich rady w ka盥ej sprawie, za sura XLII, 38 m闚i, 瞠 nagroda jest przewidziana tak瞠: [...] dla tych, kt鏎ych sprawy s przedmiotem wzajemnej narady. Wsp馧czesne konstytucje w pa雟twach bliskowschodnich, nawi您uj帷 do nakazu konsultacji zamiast parlament闚 albo r闚nolegle z nimi, przewiduj, jak egipska, oma雟ka (1996), czy saudyjska, rady konsultacyjne (szura), albo organy doradcze, skupiaj帷e notabli w formie zgromadzenia (mad磧is), kt鏎e cz瘰to zwane s mad磧is as- szura.

Z kolei wp造w idei pacyfistycznych o konotacji buddyjskiej dostrzegalny jest w konstytucjach kraj闚, w kt鏎ych buddyzm jest religi dominuj帷. W szczeg鏊no軼i ustrojodawca kambod瘸雟ki w 1993 r. postawi sobie za cel odnowienie Kambod篡 jako Wyspy Pokoju o wielopartyjnym, liberalno-demokratycznym ustroju, natomiast wed逝g Statutu Tybeta雟kiego Na Wygnaniu proponowany przez ustrojodawc ustr鎩 demokratyczny ma chroni dawne tradycje 篡cia duchowego i 鈍ieckiego, unikalne dla Tybeta鎍zyk闚, opartego na zasadach pokoju i niestosowania przemocy. Przytoczony wy瞠j materia faktograficzny pozwala zatem stwierdzi w podsumowaniu rozwa瘸nych kwestii, 瞠 w systemie powi您ania prawo pa雟twowe nie jest neutralne 鈍iatopogl康owo, w warstwie aksjologicznej lub normatywnej determinuje je bowiem doktryna religijna.

Co wi璚ej, analiza 廝鏚e dostarcza przes豉nek do stwierdzenia, 瞠 w systemie powi您ania pa雟twa ze zwi您kami wyznaniowymi pa雟twowy porz康ek prawny mo瞠 nawet traci swoj samoistno嗆 i odr瑿no嗆, w r騜nym zakresie zostaje do inkorporowane prawo wewn皻rzne zwi您k闚 konfesyjnych . Przypadek skrajny stanowi jedno嗆 obu system闚 normatywnych. Aczkolwiek tego rodzaju jedno嗆 wyst瘼uje wsp馧cze郾ie jedynie w nielicznych pa雟twach muzu軛a雟kich. Supremacja norm stricte religijnych ma miejsce w Arabii Saudyjskiej, Iranie, Pakistanie, Sudanie, a w przesz這軼i tak瞠 w Libii, gdzie Deklaracja o Ustanowieniu W豉dzy Ludu z 1977 r. uzna豉 Koran za konstytucj Libijskiej D瘸mahirijji Ludowo-Socjalistycznej. Podobnie ustrojodawca saudyjski jako konstytucj tego pa雟twa deklaruje Ksi璕 Boga i Sunn Jego Proroka. Wspomniane wy瞠j 鈍i皻a ksi璕a i tradycja proroka winny zatem stanowi 廝鏚這 orzecze prawnych (fatw). S康y za s zobowi您ane stosowa przy rozpatrywaniu spraw normy prawa muzu軛a雟kiego (Shari'ah), w zgodno軼i ze wskaz闚kami zawartymi w Koranie oraz w Sunnie, a tak瞠 z niepozostaj帷ymi z nimi w sprzeczno軼i zarz康zeniami monarchy. Recepcja norm prawa religijnego mo瞠 mie tak瞠 charakter cz窷ciowy. Zgodnie z konstytucj kr鏊estwa Jordanii trybuna造 wyznaniowe na podstawie Shari'ah orzekaj w m.in. sprawach dotycz帷ych statusu osobistego muzu軛an闚, podobnie w my郵 konstytucji ira雟kiej z 1979 r. prawo muzu軛a雟kie okre郵a powierzanie matkom opieki nad dzieckiem. Samoistno嗆 pa雟twowego porz康ku prawnego narusza tak瞠 subsydiarne stosowanie prawa wewn皻rznego zwi您k闚 wyznaniowych, dopu軼i w szczeg鏊no軼i w 1987 r. ustrojodawca afga雟ki, przewiduj帷 w razie braku w豉軼iwych przepis闚 prawa stanowionego, wydanie orzeczenia przez s康 na podstawie Shari'ah.

W pa雟twach cywilizacji tzw. Zachodu tradycja odr瑿no軼i prawa pa雟twowego i kanonicznego si璕a XI i XII w. W pa雟twach katolickich zatem monizm normatywny nie wyst瘼uje, jednak normy prawa kanonicznego s, g堯wnie na podstawie konkordat闚, przedmiotem ograniczonej recepcji oraz celem odes豉. Pa雟twowy porz康ek prawny uznaje tak瞠 skutki niekt鏎ych zdarze prawnych powsta造ch na gruncie prawa kanonicznego - dotyczy to przede wszystkim skutk闚 cywilnych ma鹵e雟tw wyznaniowych.

Nast瘼stwem stosowania kryteri闚 religijnych w 篡ciu publicznym, zaniku organizacyjnej i funkcjonalnej odr瑿no軼i miedzy aparatem pa雟twowym i wyznaniowym, wreszcie inspirowania prawodawstwa tre軼iami konfesyjnymi jest wyznaniowy charakter pa雟twa w systemie powi您ania. Obecnie stosunkowo rzadko wyra瘸 si to w oficjalnej nomenklaturze i symbolice, g堯wnie widzimy to w pa雟twach muzu軛a雟kich. Tytu貫m ilustracji mo瞠 tu pos逝篡 fakt, 瞠 konstytucja Mauretanii z 1991 r. proklamuje j w art. 1 jako niepodzieln, demokratyczn i socjaln Republik Islamsk, podobnie ira雟ka ustawa zasadnicza z 1979 r., kt鏎a na fladze pa雟twowej Republiki Islamskiej Iranu umieszcza formu喚: Allah-u Akbar. Muzu軛a雟kie wyznanie wiary widnieje na zielonym sztandarze Kr鏊estwa Arabii Saudyjskiej, kt鏎e ustrojodawca definiuje jako suwerenne arabskie pa雟two islamskie. Natomiast Deklaracja Niepodleg這軼i Pa雟twa Izrael, przyj皻a 14 maja 1948 r., okre郵a je wieloznacznie mianem Pa雟twa 砰dowskiego. Wymienione poj璚ie zawiera bowiem zar闚no tre軼i etniczne jak i religijne.

Cech konstytutywn pa雟twa wyznaniowego jest przede wszystkim przyj璚ie okre郵onej doktryny 鈍iatopogl康owej za religi (wyznanie) pa雟twow, oficjaln, narodow, czy dominuj帷. W krajach muzu軛a雟kich, tak瞠 w tych o orientacji socjalistycznej, konstytucje gwarantuj islamowi status religii pa雟twa (pa雟twowej), co nierzadko 陰czy si z jej afirmacj. Odpowiednio, konstytucja Kr鏊estwa Norwegii uznaje religi ewangelicko-augsbursk za oficjaln religi pa雟twa. Konstytucyjny status wyznania rzymskokatolickiego jako religii pa雟twa nale篡 po Soborze Watyka雟kim II do rzadko軼i; w Europie deklaruje to wprost bodaj jedynie ustrojodawca Ksi瘰twa Monako (1962) i Malty. Z kolei konstytucja Kambod篡 z 1993 r. w art. 43 stwierdza: Buddyzm jest religi Pa雟twa. Ustrojodawca grecki podkre郵a raczej socjologiczny aspekt powi您ania pa雟twa z prawos豉wiem, uznaj帷 jako dominuj帷 religi w Grecji religi wschodnioprawos豉wnego ko軼io豉 chrze軼ija雟kiego; podobnie konstytucja maureta雟ka z 1961 r. nadawa豉 islamowi status religii narodu maureta雟kiego. W tym kontek軼ie stosunkowo s豉bo eksponowa豉 wyznaniowy charakter pa雟twa konstytucja haita雟ka z 1950 r., kt鏎a, nawi您uj帷 do idea堯w demokratyzmu, przyznawa豉 religii katolickiej, jako religii wi瘯szo軼i Haita鎍zyk闚, szczeg鏊ne stanowisko zgodnie z konkordatem . Aspekt historyczno-kulturowy szczeg鏊nej pozycji prawos豉wia podkre郵i w 1991 r. ustrojodawca bu貪arski, okre郵aj帷 wyznanie wschodnioprawos豉wne tradycyjn religi w Republice Bu貪arii, co w praktyce, mimo deklarowanego oddzielenia instytucji religijnych od pa雟twa, doprowadzi這 do nadania mu charakteru wyznaniowego .

W systemie powi您ania, w nast瘼stwie uznania roli czynnika konfesyjnego w 篡ciu publicznym i przyj璚ia okre郵onej doktryny religijnej jako ideologii pa雟twowej, nast瘼uje odrzucenie zasady r闚no軼i zwi您k闚 wyznaniowych. Korelatem tego jest z regu造 nadanie jednemu z po鈔鏚 nich statusu ko軼io豉 oficjalnego (pa雟twowego) o charakterze publicznoprawnym, kt鏎y jako taki zostaje w陰czony do systemu administracji publicznej. Pod wp造wem kantonalnych konstytucji szwajcarskich, kt鏎e m闚i o „ko軼iele krajowym" status ko軼io豉 pa雟twowego (krajowego) przyzna豉 Ko軼io這wi Rzymskokatolickiemu konstytucja Ksi瘰twa Lichtenstein, natomiast konstytucje: Danii z 1953 r. oraz Islandii z roku 1944 rang ko軼io豉 pa雟twowego przyznaj ko軼io這wi Ewangelicko-Lutera雟kiemu. Pa雟two r騜nicuje sytuacj wsp鏊not wyznaniowych poprzez wprowadzenie podzia逝 m.in. na zwi您ki prawnie uznane i prawnie nieuznane, przyznanie niekt鏎ym z po鈔鏚 nich statusu publicznoprawnego, czy gwarantowanie poparcia wyznaniu oficjalnemu, co deklaruj wprost konstytucje Danii oraz Islandii. Ustrojodawca Andory promuje natomiast Ko軼i馧 Katolicki w spos鏏 zawoalowany, aczkolwiek czytelnie. Wy陰cznie wspomnianemu Ko軼io這wi zagwarantowa bowiem wolne i publiczne prowadzenie dzia豉lno軼i oraz utrzymanie relacji specjalnej wsp馧pracy z pa雟twem, zgodnie z tradycj Andory.

Pa雟two wyznaniowe — przywi您uj帷 szczeg鏊ne znaczenie do idei religijnych oraz uznaj帷 korzy軼i wyp造waj帷e z funkcji religijnych dla interes闚 spo貫cznych — wspiera oficjalne wyznanie w ich realizacji. Szczeg鏊nie podkre郵a豉 to Karta Praw Hiszpan闚 z 1945 r., na mocy kt鏎ej, profesja i praktyka religii katolickiej cieszy豉 si oficjaln opiek. Wobec powy窺zego nie by豉 dozwolona 瘸dna manifestacja ani zewn皻rzna ceremonia, je瞠li nie mia豉 zwi您ku z religi katolick. Jako wyraz protekcji mo積a oceni zagwarantowanie w konstytucji malta雟kiej w豉dzom Ko軼io豉 Rzymskokatolickiego swobody g這szenia nauki moralnej. Wspieranie danego wyznania zostaje zapewnione r闚nie w kontek軼ie konstytucyjnych obowi您k闚 organ闚 pa雟twowych. W szczeg鏊no軼i argenty雟ka ustawa zasadnicza, w brzmieniu ustalonym w 1994 r., obliguje rz康 federalny do udzielania poparcia religii rzymsko-katolickiej, z kolei monarcha norweski jest zobowi您any popiera i ochrania religi ewangelicko-augsbursk, za konstytucja kambod瘸雟ka z 1993 r. do嗆 og鏊nie na這篡豉 na Kr鏊ow obowi您ek prowadzenia dzia豉lno軼i s逝膨cej interesom religijnym. Konstytucja grecka podkre郵a natomiast negatywny aspekt ochrony zw豉szcza religii dominuj帷ej, wprowadzaj帷 zakaz prozelityzmu.

Za jedn z charakterystycznych cech systemu powi您ania nale篡 uzna udzielanie przez pa雟two wyznaniom jako takim wsparcia materialnego. Zakres i charakter gwarancji konstytucyjnych w tej dziedzinie jest zr騜nicowany. Ca趾owite finansowanie ko軼io豉 oficjalnego zapewnia造 nieliczne ustawy zasadnicze okresu po zako鎍zeniu II wojny 鈍iatowej, m.in. konstytucja Cesarstwa Etiopii z 1955 r. stwierdzaj帷, i Ortodoksyjny Ko軼i馧 Etiopski [...] jest pa雟twowym Ko軼io貫m Cesarstwa i w tym charakterze utrzymywany jest przez pa雟two. W omawianym systemie ustrojodawca mo瞠 tak瞠 szczeg鏊nie chroni w豉sno嗆 oraz inne 廝鏚豉 dochod闚 zwi您k闚 wyznaniowych. W Grecji przedmiotem wyw豉szczenia nie mog by w szczeg鏊no軼i dobra patriarch闚: Aleksandrii, Antiochii i Jerozolimy oraz 安i皻ego Klasztoru na Synaju, a tak瞠 w豉sno嗆 ziemska wymienionych w konstytucji klasztor闚 patriarszych. Konstytucja por璚za r闚nie przywileje celne i podatkowe autonomicznej G鏎ze Athos, kt鏎ych zakres szczeg馧owy okre郵a ustawa. Ustrojodawca saudyjski zobowi您a pa雟two do budowy i s逝瞠nia 鈍i皻ym miejscom islamu. W niekt鏎ych krajach muzu軛a雟kich konstytucje gwarantuj wsparcie dla fundacji islamskich (waqf), jak r闚nie egzekwowanie przez pa雟two podatku dla biednych (zakat). Konstytucja Pakistanu nak豉da na pa雟two kompleksowe zobowi您ania do podj璚ia stara o zapewnienie nale篡tej organizacji zakat, ushur, auqaf i meczet闚.

Rang doktryny religijnej w 篡ciu publicznym oraz oficjalny status zwi您k闚 wyznaniowych potwierdza ich konstytucjonalizacja, a tak瞠 wysokie miejsce przepis闚 wyznaniowych w systematyce konstytucji pa雟tw konfesyjnych. Ustrojodawca nie 陰czy bowiem przepis闚 w przypadkow ca這嗆, ale poprzez logiczne uszeregowanie norm wyra瘸 swoj koncepcj pa雟twa, ukszta速owan pod wp造wem pewnych koncepcji 鈍iatopogl康owych oraz za這瞠 politycznych, kt鏎e popiera i uznaje. Zatem systematyka konstytucji stanowi jedn z wa積iejszych przes豉nek interpretacyjnych, w ramach wyk豉dni systemowej i ma du瞠 znaczenie w procesie stosowania ustawy zasadniczej . W systemie powi您ania relacje mi璠zy pa雟twem a zwi您kami wyznaniowymi normowane s z regu造 w鈔鏚 zasad podstawowych (naczelnych) , w pierwszych jednostkach systematyzacyjnych (rozdzia豉ch, dzia豉ch, tytu豉ch, cz窷ciach itp.), cz瘰tokro wr璚z w pierwszych jednostkach redakcyjnych (artyku豉ch, paragrafach, sekcjach) , okre郵aj帷ych charakter pa雟twowo軼i, w tym pozycj jednostki. Wp造waj one r闚nie na ustalenie wszystkich bardziej szczeg馧owych przepis闚 konstytucji, a czasem normy w nich zawarte mog by stosowane dla ustalenia zachowa pewnych podmiot闚 jako podstawa wy陰czna . W niekt鏎ych wsp馧czesnych ustawach zasadniczych pa雟tw wyznaniowych status wyznania oficjalnego jest okre郵ony w jednostce systematyzacyjnej po鈍i璚onej prawom i wolno軼iom cz這wieka i obywatela, czemu nierzadko towarzysz pr鏏y pogodzenia aprecjacji jednej konfesji z wolno軼i sumienia i wyznania lub zasad r闚no軼i zwi您k闚 wyznaniowych . Wyj徠kowo ustrojodawca sprawom wyznaniowym po鈍i璚a, jak w konstytucji Islandii z 1944 r. (Rozdzia VI), Danii z 1953 r. (Cz窷 VII), czy Sri Lanki z 2000 r. (Rozdzia II), specjaln jednostk systematyzacyjn.

Wobec du瞠go stopnia og鏊no軼i przepis闚 konstytucyjnych szczeg馧owe aspekty powi您ania pa雟twa ze zwi您kami wyznaniowymi okre郵aj umowy mi璠zynarodowe, ustawy oraz akty rangi podustawowej. Wsp馧cze郾ie trudno jest wskaza charakterystyczn dla systemu powi您ania form prawn regulacji po這瞠nia zwi您k闚 wyznaniowych. Jak zauwa瘸 Micha Pietrzak, jednostronna forma regulowania po這瞠nia prawnego zwi您k闚 wyznaniowych dominuje w pa雟twach, gdzie religi panuj帷 jest protestantyzm lub prawos豉wie , co nie wyklucza porozumiewania si pa雟twa z ich reprezentacjami prawnymi w sprawie szczeg馧owych rozwi您a instytucjonalnoprawnych . Natomiast forma dwustronna, uk豉d闚, porozumie, konkordat闚 itp. wyst瘼uje przy okre郵eniu pozycji prawnej Ko軼io豉 Katolickiego w pa雟twach najcz窷ciej o przewadze ludno軼i wyznania katolickiego. Reasumuj帷, nale篡 podkre郵i, 瞠 bynajmniej nie forma akt闚 prawnych reguluj帷ych stanowisko wyzna w pa雟twie, lecz tre嗆 regulacji normatywnej przes康za o istnieniu systemu powi您ania.

Pa雟two, doceniaj帷 rol zwi您k闚 konfesyjnych w 篡ciu publicznym, za po鈔ednictwem prawa stanowionego w systemie powi您ania mo瞠 ingerowa w sprawy religijne naruszaj帷 autonomi wyzna, niezale積o嗆 ich w豉snego porz康ku prawnego. Charakterystyczne, 瞠 wspomniana ingerencja dotyczy zw豉szcza konfesji oficjalnej (pa雟twowej), kt鏎ej zostaje powierzone wykonywanie pewnych funkcji publicznych. Nast瘼stwem konfesjonalizacji pa雟twa staje si etatyzacja ko軼io豉. Wskazywa na to min. Akt o Formie Rz康u Finlandii 1919 r., przewiduj帷 regulacj organizacji i administrowania Ko軼io貫m Ewangelicko-Augsburski kodeksem Ko軼io豉. Natomiast inne zwi您ki wyznaniowe samodzielnie okre郵aj swe prawo wewn皻rzne. Podobnie ustrojodawca szwedzki do zakresu regulacji ustawowej zaliczy kwestie: przynale積o軼i do Ko軼io豉 Szwedzkiego, jego struktury organizacyjnej czy w豉sno軼i ko軼ielnej, ograniczaj帷 prawodawcz samodzielno嗆 Zgromadzenie Og鏊nego Ko軼io豉 Szwedzkiego g堯wnie do spraw doktrynalnych i duszpasterskich. W warunkach systemu powi您ania w pa雟twie demokratycznym prawodawstwo ko軼io豉 oficjalnego mo瞠 by nawet determinowane przez nie nale膨cych do cz這nk闚 parlamentu .

Jednym ze skutk闚 publicznoprawnego uznania zwi您k闚 wyznaniowych jest ograniczenie ich samorz康no軼i w nast瘼stwie przyznania organom pa雟twowym uprawnie kierowniczych lub nadzorczych, dotycz帷ych zw豉szcza obsady stanowisk ko軼ielnych. Wyrazem tego by這 w pa雟twach katolickich m.in. zagwarantowanie prawa patronatu, jak to mia這 miejsce w konstytucji Argentyny z 1853 r., Peru z 1933 r. czy Wenezueli z 1953 r. lub wp造wu w豉dz na obsad godno軼i biskupich. Z bada wynika, 瞠 Sob鏎 Watyka雟ki II przyczyni si wydatnie do os豉bienia zwi您k闚 „o速arza z tronem" w tych krajach. W krajach protestanckich o nominacjach na urz璠y w Ko軼io豉ch pa雟twowych decyduj w praktyce rz康y tych pa雟tw.

Podsumowuj帷 przytoczone fakty, ustalenia i rozwa瘸nia trzeba stwierdzi, konstytucje wsp馧czesnych pa雟tw wyznaniowych podkre郵aj r騜ne aspekty powi您ania zwi您k闚 konfesyjnych z pa雟twem, jednak kompleksowe i wzgl璠nie szczeg馧owe unormowanie obecno軼i religii na forum publicznym zawieraj jedynie ustawy zasadnicze niekt鏎ych pa雟tw islamskich. W najnowszych konstytucjach obserwujemy os豉bienie supremacji wyznania oficjalnego w nast瘼stwie zagwarantowania w nich wolno軼i sumienia i wyznania oraz, co rzadsze, deklaracji r闚no軼i innych wyzna. Rodzi to pytanie o realn mo磧iwo嗆 wykonywania przez jednostk uprawnie wynikaj帷ych z wolno軼i sumienia i wyznania przy braku ich podstawowej gwarancji — rozdzia逝 pa雟twa i zwi您k闚 wyznaniowych. Analizuj帷 realia wyznaniowych kraj闚 europejskich, zw豉szcza za Anglii, Norwegii, Danii, nie mo積a à priori wykluczy pozytywnej odpowiedzi. W闚czas jednak ci篹ar obrony praw cz這wieka w sprawach religijnych zostaje przesuni皻y z gwarancji formalnych (konstytucyjnych) na maj帷e dynamiczny charakter gwarancje materialne, do kt鏎ych zaliczy mo積a m.in. zwi您an ze wzrostem poziomu 篡cia laicyzacj spo貫cze雟twa, rozw鎩 idei praw cz這wieka, pluralizm kulturowy obywateli, czy swobod komunikacji. R闚nie niekt鏎zy przedstawiciele doktryny prawa wyznaniowego uwa瘸j za mo磧iwe pogodzenie wolno軼i religijnej z jak捷 form interwencjonizmu pa雟twowego, polegaj帷 g堯wnie na aktywnym wspieraniu niekt鏎ych ugrupowa religijnych. Po鈔ednio legitymizacji systemu powi您ania w warunkach ustroju demokratycznego i zagwarantowania wolno軼i religijnej przez Europejsk Konwencj Praw Cz這wieka dokona豉 Unia Europejska w Deklaracji nr 11 do Uk豉du Amsterdamskiego z 1997 r.

W 鈍ietle konstytucji pa雟tw wsp馧czesnych system powi您ania nale篡 do mniejszo軼i, by這by jednak uproszczeniem twierdzenie o jego naturalnym, niejako automatycznym, zaniku. W wyznaniowych pa雟twach europejskich u schy趾u XX i na pocz徠ku XXI stulecia jeste鄉y 鈍iadkami tendencji zgo豉 przeciwstawnych. Nast瘼ca tronu brytyjskiego, nawi您uj帷 do tradycyjnego tytu逝 monarchy obro鎍y wiary, w 1994 r. o鈍iadczy: Osobi軼ie widzia豚ym to raczej jako obro鎍 wiary, nie tej wiary, poniewa to ostatnie [obro鎍a tej wiary — przyp. P.B.] oznacza po prostu jedn szczeg鏊n interpretacj wiary, co czasem sprawia pewne problemy. [...] Wi璚 wola豚ym raczej, 瞠by tytu ten zobowi您ywa do obrony samej wiary, kt鏎a jest tak cz瘰to zagro穎na w naszych czasach. Symptomy rozdzia逝 dostrzegalne s wyra幡ie w Szwecji, kt鏎ej obywatele od 1996 r. przestali by z chwil urodzenia zaliczani do Ko軼io豉 Ewangelicko-Augsburskiego, za z pocz徠kiem 2000 r. dokona這 si oddzielenie Ko軼io豉 lutera雟kiego i pa雟twa. Jednocze郾ie jednak przedstawiony w roku 2000 przez Dom Ksi捫璚y projekt nowelizacji Konstytucji Ksi瘰twa Lichtenstein nie przewiduje utraty przez Ko軼i馧 rzymskokatolicki statusu ko軼io豉 pa雟twowego. Nie zagro穎na jest r闚nie pozycja religii oficjalnej w Norwegii, skoro w Deklaracji Zasad Norweskiej Partii Pracy z 1981 r. czytamy: [...] Znacz帷a wi瘯szo嗆 spo貫cze雟twa norweskiego przynale篡 do Ko軼io豉 Narodowego. Tak d逝go, jak d逝go funkcjonowa b璠zie instytucja Ko軼io豉 Pa雟twowego, pa雟two ma obowi您ek zabezpieczenia jego funkcjonowania. Chrze軼ija雟two jest istotn cz窷ci naszej kultury. Dorastaj帷a m這dzie powinna otrzyma wiedz na jego temat w szko豉ch. W Szwajcarii w 1980 r. wyra幡ie odrzucono inicjatyw spo貫czn zmierzaj帷 do urzeczywistnienia ca趾owitego rozdzia逝 ko軼io豉 od pa雟twa.

Pa雟twom zamieszka造m w wi瘯szo軼i przez ludno嗆 muzu軛a雟k doktryna islamu oferuje kompleksow wizj porz康ku spo貫cznego i ustroju politycznego staj帷 si czynnikiem integruj帷ym obywateli, gwarancj zachowania to窺amo軼i narodowej. Podobnie dla Tybeta鎍zyk闚, z kt鏎ych wi瘯szo嗆 (ok. 60%) 篡je na wygnaniu buddyzm jest ostoj to窺amo軼i narodowej. System powi您ania we wsp馧czesnym 鈍iecie wykazuje zatem 篡wotno嗆, nie zosta造 bowiem usuni皻e jego kulturowe, spo貫czne i polityczne przes豉nki, a szczeg鏊nie - pragnienie politycznej instrumentalizacji religii.

Data publikacji: 27-11-2011

<- Wr鵵 do dzia逝
Do g鏎y