Wolno嗆 sumienia i wyznania a obligatoryjna obecno嗆 krucyfiks闚 w szko豉ch


Dzia造   Wyszukaj

Komentarz do wyroku Wielkiej Izby Europejskiego Trybuna逝 Praw Cz這wieka w sprawie Lautsi i inni v. W這chy (Skarga nr 30814/06)

Orzeczenie Europejskiego Trybuna逝 Praw Cz這wieka (ETPCz) z 18 marca 2011 r. stanowi這 konsekwencj wniosku rz康u w這skiego z 28 stycznia 2011 r. o przekazanie do Wielkiej Izby tego Trybuna逝 sprawy rozstrzygni皻ej przez ten organ w pierwszej instancji wyrokiem z 3 listopada 2009 r. W闚czas ETPCz, rozpatruj帷 skarg Soile Lautsi przeciwko Republice W這skiej, stwierdzi naruszenie art. 2 Protoko逝 1 do Konwencji o ochronie praw cz這wieka i podstawowych wolno軼i (EKPCz) rozpatrywanego razem z art. 9 EKPCz. Naruszenie wspomnianych postanowie stwierdzono w kontek軼ie obligatoryjnej obecno軼i krucyfiks闚 w salach szkolnych szko造 pa雟twowej, do kt鏎ej ucz瘰zczali synowie skar膨cej. Nast瘼stwem kontrowersji wywo豉nych przez werdykt ETPCz z 2009 r. sta豉 si interwencja w procedurze pisemnej kilku organizacji pozarz康owych - zajmuj帷ych si problematyk praw cz這wieka, a tak瞠 maj帷ych charakter wyznaniowy — oraz szeregu podmiot闚 politycznych — trzydziestu trzech cz這nk闚 Parlamentu Europejskiego i rz康闚 dziesi璚iu pa雟tw . Wi瘯szo嗆 z tych rz康闚 otrzyma豉 zezwolenie na wsp鏊n interwencj w procedurze ustnej.

Wielka Izba ETPCz w wyroku z 18 marca 2011 r. w istocie rzeczy skasowa豉 wyrok z 3 listopada 2009 r., stwierdzi豉 bowiem stosunkiem g這s闚 15 do 2, 瞠 nie nast徙i這 naruszenie art. 2 Protoko逝 1 i 瞠 z art. 9 EKPCz nie wynika jakakolwiek odr瑿na kwestia. Stwierdzono tak瞠 jednog這郾ie, 瞠 nie ma powodu do rozpatrywania skargi w 鈍ietle art. 14 EKPCz. Zdania odr瑿ne popieraj帷e wyrok zg這sili s璠ziowie: Christos Rozakis (Grecja), Givanni Bonello (Malta) oraz Ann Power (Irlandia). Do zdania odr瑿nego s璠ziego Rozakisa przy陰czy豉 si natomiast s璠zia Nina Vaji (Chorwacja). Zdanie odr瑿ne sprzeciwiaj帷e si wyrokowi z這篡 s璠zia Giorgo Malinverni (Szwajcaria), a przy陰czy豉 si do niego s璠zia Zdravka Kalaydijeva (Bu貪aria). Por闚nanie stanowiska s璠zi闚 ETPCz w sprawie Lausi prezentowanego zar闚no przy rozpatrzeniu tej sprawy w pierwszej instancji jak i przez Wielk Izb wskazuje na wyra幡y podzia w鈔鏚 cz這nk闚 rzeczonego organu w sprawie zgodno軼i obligatoryjnej ekspozycji symbolu religijnego w szkole publicznej ze swobod jednostki w sprawach wyznaniowych.

Szereg konstatacji i wniosk闚 zawartych w ocenie Trybuna逝 zas逝guje na polemik, co w konsekwencji wyklucza aprobat finalnego werdyktu Wielkiej Izby. Nie jest to jednak to窺ame z kompleksow negacj wyroku z 18 marca 2011 r. W szczeg鏊no軼i godne aprobaty z punku widzenia ochrony przekona w sprawach religijnych os鏏 niewierz帷ych jest stanowisko, 瞠 pogl康y zwolennik闚 sekularyzmu musz by uznane za „przekonania filozoficzne" w rozumieniu zdania drugiego Artyku逝 2 Protoko逝 nr 1, o ile zas逝guj one na „szacunek w spo貫cze雟twie demokratycznym", nie naruszaj ludzkiej godno軼i i nie stoj w sprzeczno軼i z podstawowym prawem dziecka do nauki ( 58). Stwarza to realn perspektyw ochrony tego rodzaju przekona na podstawie art. 9 EKPCz. Nie oznacza wszak瞠, i Trybuna w komentowanym orzeczeniu zr闚na przekonania religijne i sekularyzm w zakresie ochrony prawnej. Ochrona tych ostatnich zosta豉 uzale積iona od spe軟ienia dodatkowych szeregu kryteri闚. Orzecznictwo strasburskie wci捫 pozostaje odleg貫 od zapewnienia na jednakowych zasadach wolno軼i zar闚no wierz帷ym jak i wyznawcom 鈍iatopogl康u niefideistycznego . Trudno tak瞠 polemizowa z konstatacj, 瞠 pa雟twa odpowiadaj za zapewnienie, w spos鏏 neutralny i bezstronny, mo磧iwo軼i praktykowania r騜nych religii, wyzna i przekona, a rola pa雟twa polega na wspieraniu utrzymania porz康ku publicznego, harmonii wyznaniowej i tolerancji w spo貫cze雟twie demokratycznym 60). W 瘸dnym wypadku nie mo積a jednak tego stanowiska interpretowa, jako afirmacji interpretowanej kompleksowo i konsekwentnie zasady neutralno軼i 鈍iatopogl康owej pa雟twa. Mo積a natomiast interpretowa powy窺ze stwierdzenie jako przejaw uznania przez Wielk Izb ETPCz nadrz璠no軼i warto軼i kolektywnych, zw豉szcza takich jak porz康ek publiczny, harmonia wyznaniowa (pok鎩 w sprawach konfesyjnych) czy tolerancja wyznaniowa w spo貫cze雟twie, nad indywidualnymi priorytetami jednostki w dziedzinie wolno軼i my郵i, sumienia i wyznania.

W sumie zdaje si to 鈍iadczy o ostro積o軼i i przyj璚iu przez Wielk Izb postawy wycofania w rozstrzyganiu kontrowersyjnej kwestii wyznaniowej wynik貫j ze skargi Soile Lautsi. Wskazuje na to akcentowanie przez ETPCz, 瞠 pa雟twa-strony EKPCz dysponuj szerokim marginesem swobody oceny doboru metod zapewnienia przestrzegania Konwencji, uwzgl璠niaj帷ym potrzeby i zasoby spo貫czno軼i i jednostek ( 61). W szczeg鏊no軼i Trybuna uzna, 瞠 w granicach swobody oceny pozwanego pa雟twa mie軼i si prawo do decydowania o kultywowaniu b康 nie kultywowaniu okre郵onej tradycji ( 68). Wreszcie skonstatowa, i decyzja o tym, czy krucyfiksy powinny by umieszczane w salach lekcyjnych szk馧 pa雟twowych czy te nie, mie軼i si co do zasady w granicach marginesu swobody oceny pozwanego pa雟twa ( 70). W tym kontek軼ie zasadny jest postulat wyra穎ny w zdaniu odr瑿nym sprzeciwiaj帷ym si wyrokowi, 瞠 doktryna marginesu swobody nie powinna w 瘸dnym stopniu zwalnia Trybuna逝 z obowi您ku wykonywania funkcji powierzonej mu na mocy art. 19 EKPCz, tzn. zapewniania przestrzegania zobowi您a przyj皻ych przez Wysokie Uk豉daj帷e si Strony oraz wynikaj帷ych z Konwencji i jej protoko堯w ( 1). Nie przekonuj帷e jest odwo豉nie si do doktryny marginesu swobody oceny przede wszystkim ze wzgl璠u na brak jakiegokolwiek europejskiego konsensu ( 70). W zwi您ku z tym nale篡 wytkn望 Wielkiej Izbie ETPC b喚dne stwierdzenie, jakoby w Polsce wprost nakazane by這 eksponowanie symboli religijnych w szko豉ch pa雟twowych . W sumie kompleksowa analiza wyroku Wielkiej Izby prowadzi do wniosku, 瞠 nosi on cechy d幯i de justice.

Stanowisko ETPCz mo積a t逝maczy obaw przed utrat legitymizacji ze strony pa雟tw cz這nkowskich Rady Europy, wzgl璠nie ich spo貫cze雟tw. Wyrok wydany 3 listopada 2009 r. spotka si z krytyk nie tylko ze strony wp造wowych instytucji wyznaniowych, ale tak瞠 instytucji politycznych niekt鏎ych pa雟tw. Poddawano w w徠pliwo嗆 mandat s璠zi闚 Trybuna逝 o ferowania wyrok闚 „g喚boko" wkraczaj帷ych w sfer religijno-鈍iatopogl康ow. Interwencj w ramach post瘼owania przed Wielk Izb rz康闚 a dziesi璚iu pa雟twa oraz trzydziestu trzech cz這nk闚 Parlamentu Europejskiego zapewne nale篡 interpretowa jako form presji na ETPCz. S璠zi闚 Trybuna逝 wybiera Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy z po鈔鏚 potr鎩nej liczby kandydat闚 przedstawionych przez rz康y w豉軼iwych pa雟tw cz這nkowskich tej organizacji. Wszystkie interweniuj帷e rz康y zaj窸y, generalnie rzecz ujmuj帷, stanowisko negatywne wobec skargi Soile Lautsi (zob. 壯 47, 48 i 49). Nale篡 podkre郵i, 瞠 wi瘯szo嗆 pa雟tw, kt鏎ych rz康y podj窸y si interwencji, to pa雟twa o charakterze wyznaniowym z formalnego punku widzenia. Szereg z po鈔鏚 nich, jak Rosja, Bu貪aria czy Grecja, nale篡 do grona pa雟tw cz瘰to, czy wr璚z najcz窷ciej, skazywanych w ostatnich latach przez ETPCz za naruszenia art. 9 EKPCz, gwarantuj帷ego wolno嗆 my郵i, sumienia i wyznania . Tre嗆 wyst徙ienia wi瘯szo軼i ze wspomnianych rz康闚 wskazuje, 瞠 w Europie wci捫 jest 篡wotna zasada cuius regio, eius religio, wci捫 funkcjonuj negatywne stereotypy nakazuj帷e 陰czy wyznanie z narodowo軼i. Stwarzaj one realne niebezpiecze雟two faktycznego wykluczenia cz窷ci obywateli z grona pe軟oprawnych cz這nk闚 wsp鏊noty politycznej. Z perspektywy indywidualnej gro膨 mentaln alienacj jednostki ze spo貫cze雟twa, czy wr璚z jej stygmatyzacj. Zdaniem rz康闚 wymienionych pa雟tw krzy jest r闚nocze郾ie symbolem narodowym i religijnym, b璠帷 cz瘰tokro elementem symboliki pa雟twowej. Obecno嗆 symboli religijnych w przestrzeni publicznej, jest ich zdaniem jakoby, powszechnie akceptowana przez 鈍ieckie spo貫cze雟twa jako cz窷 ich to窺amo軼i narodowej. Pa雟twa nie powinny by zmuszane do wyzbywania si cz窷ci ich to窺amo軼i kulturowej wy陰cznie ze wzgl璠u na ich religijne 廝鏚豉 (por. 47). Interweniuj帷e rz康y dokona造 zatem bezpodstawnego rozszerzenia istoty spory z kwestii obowi您kowej ekspozycji symboli religijnych w szko豉ch pa雟twowych, w kt鏎ych edukacja jest obowi您kowa, w og鏊e na zagadnienie obecno軼i symboli religijnych w sferze publicznej. Stanowisko wspomnianych rz康闚 鈍iadczy o instrumentalizacji religii, polegaj帷ej na charakterystycznym dla pa雟tw wyznaniowych przypisywaniu religii, w tym przypadku symbolom religijnym, funkcji pozareligijnych — kulturotw鏎czej, czy integracyjnej . Stanowisko wi瘯szo軼i wspomnianych rz康闚 jest zrozumia貫 z punktu widzenia trudnych, niekiedy wr璚z tragicznych, do鈍iadcze historycznych narod闚 zamieszkuj帷ych w豉軼iwe pa雟twa. Jest jednak nie do pogodzenia z koncepcj indywidualnych wolno軼i i praw cz這wieka, a przy tym — w 鈍ietle wsp馧czesnej sytuacji politycznej w Europie — anachroniczne. Interweniuj帷e rz康y zupe軟ie abstrahowa造 przy tym o tych do鈍iadcze historycznych, kt鏎e ka膨 w religii upatrywa czynnik antagonizuj帷y wr璚z katalizator krwawych konflikt闚 o pod這簑 wyznaniowym, czy etnicznym na Starym Kontynencie. Owe konflikty oraz doznane w ich wyniku dotkliwe cierpienia s g喚boko wpisane w 鈍iadomo嗆 szeregu spo貫cze雟tw europejskich, a szczeg鏊nie w 鈍iadomo嗆 mniejszo軼i konfesyjnych. To tak瞠 jest obok symboli dominuj帷ych wyzna, element to窺amo軼i, mieszka鎍闚 Europy.

Szereg interweniuj帷ych rz康闚 zaprezentowa這 b喚dn interpretacj zasady neutralno軼i 鈍iatopogl康owej pa雟twa w kontek軼ie rozpatrywanej sprawy (por. 壯 47 i 48). Neutralno嗆 鈍iatopogl康owa pa雟twa bynajmniej nie polega na religijnym, czy szerzej 鈍iatopogl康owym wyja這wieniu przestrzeni publicznej. Tre軼i o charakterze religijnym nie powinny by jednak lansowane przez pa雟two, a tym bardziej narzucane w tej, czy w innej formie osobom, kt鏎e musz korzysta z us逝g instytucji pa雟twowych (np. szk馧, czy urz璠闚 administracji publicznej). Elementy o znamionach religijnych s jak najbardziej dopuszczalne w sferze dzia豉nia w豉dz publicznych, o ile nie s逝膨 manifestacji poparcia na rzecz okre郵onej opcji konfesyjnej. Jako przyk豉d dopuszczalnej obecno軼i pierwiastk闚 religijnych w pa雟twie neutralnym 鈍iatopogl康owo mo積a poda ich zamieszczenie ze wzgl璠闚 historycznych w herbach jednostek podzia逝 terytorialnego, czy nawet w herbach poszczeg鏊nych pa雟tw, a tak瞠 obecno嗆 w postaci element闚 zabytkowych w siedzibach organ闚 w豉dz publicznych. W opisanych sytuacjach wymowa religijna danego symbolu, czy szerzej - elementu, nie ma charakteru pierwszoplanowego, ewidentnego. Zostaje bowiem stonowana przez inne jego znaczenia historyczne lub kulturowe.

W zwi您ku z tym na aprobat zas逝guje stanowisko skar膨cych, kt鏎zy opowiadaj帷 si za neutralno軼i 鈍iatopogl康ow pa雟twa, czy szerzej - za sekularyzmem, podkre郵ali, 瞠 ich stanowisko wyra幡ie odr騜nia si od ateizmu pa雟twowego, kt鏎y polega na autorytarnym narzucaniu 鈍ieckiego 鈍iatopogl康u, przez co stanowi zaprzeczenie wolno軼i religii. Sekularyzm, postrzegany przez pryzmat bezstronno軼i i neutralno軼i pa雟twa, jest natomiast sposobem zagwarantowania religijnej i filozoficznej wolno軼i sumienia wszystkich obywateli ( 44). Trudno nie zgodzi si tak瞠 z konstatacj, 瞠 pa雟two powinno sytuowa si poza sfer religijn, traktuj帷 w taki sam spos鏏 wszystkie pr康y religijne ( 43).

Zasadnicze w徠pliwo軼i wzbudza konstatacja ETPCz, nawi您uj帷a do stanowiska rz康u w這skiego, 瞠 krucyfiks umieszczony na 軼ianie jest co do zasady pasywnym symbolem, szczeg鏊nie w kontek軼ie zasady neutralno軼i. Chocia niew徠pliwie nie oddzia逝je on na uczni闚 w takim samym stopniu co nauczanie o moralno軼i czy uczestniczenie w praktykach religijnych ( 72). Krucyfiks, czyli krzy z figur Chrystusa, ma jednoznaczn wymow religijn, pozostawia znikom przestrze do innych interpretacji zw豉szcza o charakterze egzystencjalnym czy kulturowym. Si喚 oddzia造wania krucyfiksu w sali szkolnej w odniesieniu do skar膨cych w analizowanym stanie faktycznym oraz w zastanym kontek軼ie kulturowym by豉 bardzo mocna. Mo積a by to por闚na do obowi您kowego umieszczenia na 軼ianie w klasie czytelnego napisu o tre軼i: „Jezus Chrystus, Syn Bo篡, poni鏀 dobrowoln 鄉ier na krzy簑 dla zbawienia ludzko軼i". Lokalizacja rzeczonego symbolu w instytucji pa雟twowej, na eksponowanym miejscu, a nie w pomieszczeniach s逝膨cych do indywidualnego, niejako prywatnego u篡tku pracownik闚 czy interesant闚, nadaje temu znakowi religijnemu si陰 rzeczy charakter oficjalny — „urz璠owy". Dowarto軼iowuje go poprzez zaanga穎wanie autorytetu pa雟twa w jego ekspozycj. Synowie skar膨cej ucz瘰zczaj帷 do szko造 pa雟twowej nie byli w stanie unikn望 kontaktu z tym symbolem. Ekspozycja krucyfiksu w szkole zapewne mo瞠 wywo豉 wra瞠nie, szczeg鏊nie u dziecka, 瞠 tre軼i wyra瘸ne przez ten symbol s godne uznania, ciesz si powszechn aprobat w spo貫cze雟twie, a w konsekwencji - zapewne s prawdziwe. Fakt, 瞠 krucyfiks w czasie zaj耩 szkolnych nie jest wykorzystywany jako instrument w procesie nauczania religii nie os豉bia si造 oddzia造wania z uwagi na jego form, miejsce ekspozycji i tre軼i symboliczne, kt鏎e w Europie, a zw豉szcza we W這szech, s powszechnie znane. Oddzia造wuje on na uczni闚 przez ca造 czas ich obecno軼i na lekcjach, nie tylko podczas katechizacji. Krucyfiks jawi si tym samym jako „silny symbol zewn皻rzny" w rozumieniu wyroku w sprawie Dahlab ( 54 i 55 rzeczonego wyroku) Obowi您kowe umieszczenie tego symbolu konfesyjnego w salach szk馧 pa雟twowych mo瞠 by zasadnie uznane za przejaw indoktrynacji religijnej naruszaj帷ej prawa rodzic闚 do wychowania dzieci zgodnie ze swoimi przekonaniami w sprawach religijnych.

Warto tak瞠 odnotowa, 瞠 w swoim nowszym orzecznictwie dotycz帷ym noszenia ubioru religijnego w szko豉ch publicznych, czy na uniwersytetach ETPCz legitymizowa ograniczenia prawne w tym zakresie . W sprawie Dahlab v. Szwajcaria w wyroku z 15 stycznia 2001 r. ETPCz zaakceptowa pa雟twowy zakaz noszenia przez nauczycieli „oczywistych 鈔odk闚 identyfikacji wyznaniowej" . W sprawie Kurtulumus v. Turcja w orzeczeniu z 24 stycznia 206 r. podobny zakaz zosta zaakceptowany w odniesieniu do wyk豉dowc闚 tureckich uniwersytet闚 pa雟twowych. Orzecznictwo strasburskie legitymizuje zakaz noszenia chust islamskich tak瞠 przez „osoby nieurz璠owe" — tzn. student闚, jak w wyroku z 205 r. w sprawie Leyla Sahin v. Turcja — oraz uczni闚, jak wyroku z 4 grudnia 2008 r. w sprawie Dogru v. Francja . Tymczasem noszenie chusty islamskiej, szczeg鏊nie przez uczni闚 czy student闚, znajduje swoje uzasadnienie w gwarantowanej jednostce w art. 9 EKPCz wolno軼i wyznawania religii. W sprawie Lautsi Trybuna zaaprobowa obligatoryjn ekspozycj symbolu chrze軼ija雟kiego zamieszczonego w szkole publicznej nie z inicjatywy jednostek realizuj帷ych tym samym swoj wolno嗆 w sprawach religijnych, lecz oficjalnieprzez w豉dze pa雟twowe. W tym kontek軼ie orzecznictwo Trybuna逝 mo瞠 jawi si szczeg鏊nie wyznawcom islamu jako nie spe軟iaj帷e kryterium bezstronno軼i w sprawach konfesyjnych i w sumie przyjazne wobec chrze軼ija雟twa.

Wielka Izba na poparcie swego stanowiska odwo豉豉 si do informacji rz康u w這skiego, 瞠 W這chy otwieraj 鈔odowisko szkolne na inne religie, zw豉szcza na islam, dopuszczaj帷 noszenie przez uczni闚 islamskich chust lub innych symboli b康 element闚 o konotacji religijnej. W szko豉ch jakoby cz瘰to 鈍i皻uje si pocz徠ek i koniec Ramadanu, istnieje te mo磧iwo嗆 zorganizowania w szko豉ch fakultatywnych lekcji religii dla wszystkich uznanych wyzna ( 74, por. 39). Przytoczona argumentacji nie odnosi si w 瘸dnym wypadku do skar膨cej i jej dzieci w okresie, gdy ucz瘰zcza造 do szko造 pa雟twowej. Na absurd zakrawa uzasadnianie przez ETPCz stanowiska, 瞠 nie dosz這 do naruszenia wolno軼i i praw gwarantowanych przez Konwencje poprzez odwo豉nie do p騧niejszej praktyki instytucji o鈍iatowych, zupe軟ie nie odnosz帷ej si do potencjalnie poszkodowanych. Co wi璚ej, w豉dze pa雟twowe nie podj窸y w praktyce jakiejkolwiek pr鏏y znalezienia rozwi您ania kompromisowego w dziedzinie oficjalnej symboliki szkolnej, tzn. pozwalaj帷ego pogodzi wol rodzic闚 pragn帷ych wychowywa swe dzieci w wierze chrze軼ija雟kiej oraz tych rodzic闚, kt鏎zy chc w swoich dzieciach zaszczepi inn konfesj b康 鈍iatopogl康 niefideistyczny. Minister Edukacji, Nauki i Szkolnictwa Wy窺zego w instrukcji z 2002 r., w kt鏎ej m.in. zobowi您a dyrekcje szk馧 do zagwarantowania obecno軼i w salach lekcyjnych krzy篡 ( 24). O tym, 瞠 jest mo磧iwe wypracowanie rozwi您a uwzgl璠niaj帷ych stanowisko nawet w御kich mniejszo軼i 鈍iatopogl康owych, czy religijnych w kwestii obecno軼i symboliki religijnej w szko豉ch pa雟twowych 鈍iadczy przyk豉d dzia豉 prawodawcy bawarskiego w nast瘼stwie wyroku niemieckiego Federalnego Trybuna逝 Konstytucyjnego (FTK) z 16 maja 1995 r. FTK stwierdzi, 瞠 dotychczas obowi您uj帷e we wspomnianym kraju zwi您kowym przepisy dotycz帷e obecno軼i krzy篡 w salach szkolnych s sprzeczne z zasad neutralno軼i pa雟twa i trudno je pogodzi z poszanowaniem wolno軼i religijnej dzieci nie b璠帷ych katolikami ( 28). Obligatoryjna obecno嗆 krucyfiks闚 w salach szkolnych we W這szech, niejako r闚nolegle ze spraw Soile Lautsi, wzbudzi豉 tak瞠 silne kontrowersje w鈔鏚 cz窷ci tamtejszych muzu軛an闚. W pa寮zierniku 2003 r. przewodnicz帷y Zwi您k闚 Muzu軛an闚 we W這szech Abdel Smith, na drodze s康owej pr鏏owa doprowadzi do usuni璚ia krucyfiks闚 z klas szkolnych do kt鏎ych ucz瘰zcza造 jego dzieci . Znamienne by這, 瞠 gdy syn zainteresowanego powiesi w Sali szkolnej obok krzy瘸 kaligrafowan jedn z sur Koranu zosta豉 ona szybko zdj皻a przez nauczycielk. Dowodzi to, 瞠 w praktyce krucyfiks we w這skich szko豉ch pa雟twowych ma przede wszystkim charakter partykularnego symbolu religijnego, mog帷ego prowadzi do alienacji niekt鏎ych uczni闚 鈔odowisku szkolnym.

Reasumuj帷, wyrok Wielkiej Izby ETPCz z 18 marca 2011 r. mo積a ocenia jako przejaw kunktatorstwa cz窷ci s璠zi闚 w zwi您ku z szerok krytyk wyroku z 3 listopada 2009 r., a zarazem jako krok wstecz w procesie rozwoju przez organy strasburskie ochrony w wolno軼i i praw jednostki w sprawach konfesyjnych.

Data publikacji: 19-11-2011

<- Wr鵵 do dzia逝
Do g鏎y