Powszechna Deklaracja Praw Cz這wieka — historycznym prze這mem


Dzia造   Wyszukaj

Jerzy Kolarzowski

I. Rodow鏚 Powszechnej Deklaracji Praw Cz這wieka

W dziejach Europy walka o prawa cz這wieka ma kilkusetletni tradycj. Jej etapy wyznaczaj takie akty jak: Wielka Karta Swob鏚 z 1215 r., Habeas Corpus Act z roku 1679, Deklaracja Niepodleg這軼i St. Zjednoczonych z 1776 r., francuska Deklaracja Praw Cz這wieka z 1789 r. W ci庵u stuleci zmienia這 si zar闚no nasilenie tej walki i jej charakter, a ponadto modyfikacji ulega造 tre軼i, o kt鏎e walczono. Abstrakcyjno-prawne poj璚ie „prawa cz這wieka" wykszta販i這 si w XIX w. Terminem tym pos逝giwano si w odniesieniu do zapis闚 w konstytucjach nowo篡tnych okre郵aj帷ych uprawnienia obywateli. Poj璚ie to znalaz這 r闚nie zastosowanie w mi璠zynarodowym prawie traktatowym (np. traktaty pokojowe podpisane podczas Kongresu Wiede雟kiego w 1815 r., a tak瞠 Traktat Paryski z 1856 r., czy Traktat Berli雟ki z 1878 r., kt鏎e gwarantowa造 mniejszo軼iom religijnym wolno嗆 wyznania a tak瞠 niekt鏎e prawa cywilne).

W okresie mi璠zywojennym upowszechniano mi璠zynarodowe normy prawa humanitarnego (s to normy dotycz帷e czasu dzia豉 wojennych). R闚nocze郾ie na forum mi璠zynarodowym zacz皻o rozpatrywa wewn徠rzpa雟twow ochron praw cz這wieka (ale umowy gwarancyjne dotyczy造 tylko terytori闚 mandatowych Ligi Narod闚). Do lat czterdziestych naszego wieku mi璠zynarodowa ochrona praw cz這wieka mia豉 charakter wycinkowy: obejmowa豉 tylko pewne kategorie os鏏, w zakresie niekt鏎ych tylko praw i by豉 ograniczona terytorialnie. Do czasu utworzenia Organizacji Narod闚 Zjednoczonych nie by這 w zasadzie umowy mi璠zynarodowej, kt鏎a by nak豉da豉 na pa雟twa obowi您ek zagwarantowania swoim obywatelom elementarnego katalogu praw i wolno軼i. Tragiczne do鈍iadczenia II wojny 鈍iatowej utorowa造 drog mi璠zynarodowej i zarazem powszechnej ochronie praw cz這wieka. 

Na konferencji w San Francisco (kwiecie 1945) powo逝j帷ej do istnienia ONZ pewna liczba pa雟tw uwa瘸豉, i Karta Narod闚 Zjednoczonych powinna by uzupe軟iona Kart Praw Cz這wieka. Karta ta mia豉 stanowi jej cz窷 integraln i by szczeg馧ow kodyfikacj tych praw. Projekt ten spotka si z du膨 sympati, lecz postanowiono zaj望 si nim odr瑿nie ze wzgl璠u na brak uzgodnionego dokumentu. Dlatego Komisja Praw Cz這wieka sta豉 si jedyn specjalistyczn agend wymienion w Karcie NZ (art. 68). Od samego pocz徠ku zdawano sobie spraw z rozleg這軼i i z這穎no軼i podj皻ej problematyki. Z tego powodu prace ONZ sz造 od razu w dw鏂h kierunkach: pierwszym maj帷ym dotyczy generali闚 — przede wszystkim przygotowania Powszechnej Deklaracji Praw Cz這wieka oraz konstytutywnych pakt闚, i drugim szczeg馧owo-tematycznym zajmuj帷ym si opracowaniem gwarancji w zakresie jednego typu praw lub ich aspekt闚 (np. zakaz niewolnictwa, dyskryminacji rasowej, karanie ludob鎩stwa) albo tylko jedn kategori os鏏 (np. ochrona praw kobiet, dzieci, mniejszo軼i narodowych itp.). 

Prace ONZ nad Deklaracj Praw Cz這wieka w pe軟i wdro穎no w 1947 roku i od tego momentu post瘼owa造 do嗆 szybko. Pierwotn wersj dokumentu w 44 artyku豉ch przedstawi w Komisji Praw Cz這wieka francuski prawnik (laureat pokojowej nagrody Nobla za rok 1968) Ren Cassin. P騧niej dokument przedyskutowa豉 Rada Gospodarczo-Spo貫czna, co zaowocowa這 robocz wersj projektu przekazanego nast瘼nie specjalnej podkomisji Zgromadzenia Og鏊nego. Projekt trafi wkr鏒ce pod obrady i g這sowanie na sesji plenarnej. W dniu 10 grudnia 1948 r. Powszechna Deklaracja Praw Cz這wieka zosta豉 uchwalona w formie rezolucji na III sesji Zgromadzenia Og鏊nego ONZ. Na tej samej sesji uchwalono drug rezolucj dotycz帷 rozpowszechniania wiadomo軼i o Powszechnej Deklaracji Praw Cz這wieka. Dzie 10 grudnia sta si Mi璠zynarodowym Dniem Praw Cz這wieka obchodzonym przez ONZ od roku 1950. Za Deklaracj g這sowa這 48 pa雟tw, a 8 innych wstrzyma這 si od g這su. Byty to: Bia這ruska SRR, Czechos這wacja, Jugos豉wia, Polska, Ukrai雟ka SRR, ZSRR, Unia Po逝dniowej Afryki (RPA) i Arabia Saudyjska. W przypadku Unii Po逝dniowo-Afryka雟kiej spowodowane by這 to polityk segregacji rasowej, a dla Arabii Saudyjskiej decyduj帷 przyczyn by ortodoksyjny islam traktowany jako ideologia integrystyczna. Pa雟twa socjalistyczne — cz這nkowie ONZ, stosunkowo aktywne w trakcie prac przygotowawczych nad Deklaracj (zw豉szcza Czechos這wacja i Polska) wstrzyma造 si od g這sowania w duchu zimnowojennej polityki ZSRR. Delegaci pa雟tw socjalistycznych przed samym g這sowaniem przedstawili zasadnicz krytyk Deklaracji, formu逝j帷 nast瘼uj帷e zarzuty: 1) wskazywano na abstrakcyjno嗆 sformu這wa i brak ustrojowych gwarancji dla deklaratoryjnego katalogu praw, 2) domagano si zakazu propagandy wojennej oraz zapisu o wy陰cznie pokojowym wykorzystaniu bada naukowych, 3) wytykano istotne luki w zakresie ochrony praw mniejszo軼i etnicznych, 4) ponadto, przedstawiciel ZSRR uwa瘸, 瞠 Deklaracja wymierzona jest w zasad suwerenno軼i pa雟tw i przez to sprzeczna z Kart Narod闚 Zjednoczonych.

Deklaracja jest pierwszym w historii manifestem, kt鏎ego nie inspirowa造 zwyci瘰kie rewolucje lub ruchy narodowo-wyzwole鎍ze, pierwszym jaki wy這ni si z dyskusji przy stole obrad konferencji mi璠zynarodowej. Opracowana zosta豉 z ogromnym trudem, tu przed najostrzejszym okresem lat zimnowojennych. To w豉郾ie ten dokument najpierw politykom i dyplomatom a p騧niej i kszta販帷ym si spo貫cze雟twom zdo豉 u鈍iadomi wsp鏊not losu i zagro瞠 pomimo odmiennych form dziedzictwa cywilizacyjnego. Wzrastaj帷a wsp馧zale積o嗆 zjawisk 篡cia mi璠zynarodowego narzuci豉 ludzko軼i nieodparty kompromis.

II. Tre嗆 i przes豉nie Powszechnej Deklaracji Praw Cz這wieka

Pierwsze trzy artyku造 Deklaracji maj og鏊ny charakter i g這sz zasady sprecyzowane ju w dobie Wielkiej Rewolucji Francuskiej, takie jak: „wolno嗆, r闚no嗆, braterstwo". Dokument czerpie tu ze wzor闚 swej historycznej poprzedniczki, jak by豉 francuska Deklaracja Praw Cz這wieka i Obywatela z 1789 r. Kolejne artyku造 (4-21) po鈍i璚one s prawom obywatelskim i politycznym. Pojawiaj si w nich bezwzgl璠ne zakazy moralne (np. zakaz niewolnictwa, traktowania ludzi w spos鏏 okrutny lub poni瘸j帷y). Wyliczone s nast瘼nie zasadnicze prawa i wolno軼i osobiste. Artyku造 (22-27) dotycz praw ekonomicznych, spo貫cznych i kulturalnych. Trzy ostatnie artyku造 dotycz interpretacji Deklaracji i buduj pomost umo磧iwiaj帷y akceptacj jej we wszystkich pa雟twach 鈍iata. Chocia ca豉 Deklaracja m闚i o prawach cz這wieka, u jej podstaw nie le篡 jedna doktryna polityczna. Wyra幡ie nawi您uje ona zar闚no do zdobyczy XVIII i XIX-wiecznego liberalizmu, jak te do hase socjalizmu znanych z program闚 partii socjalistycznych i komunistycznych. U podstaw Powszechnej Deklaracji Praw Cz這wieka tkwi motywacja humanistyczna. Na tego rodzaju charakter omawianego dokumentu wskazuje pierwsze s這wo tytu逝. Przymiotnik powszechna wskazuje na to, i dokument ten zobowi您uje w sensie moralno-prawnym ka盥y podmiot prawa mi璠zynarodowego. Deklaracj t nazwano wi璚 powszechn a nie np. „mi璠zynarodow" gdy u篡cie tego ostatniego s這wa oznacza這by, 瞠 Deklaracja obowi您uje tylko mi璠zy tymi pa雟twami, kt鏎e zaakceptowa造 j w akcie g這sowania. Deklaracja ta rodzi zobowi您ania bez wzgl璠u na stopie jej akceptacji a nawet wbrew woli konkretnego pa雟twa. Prawa w niej zapisane nie trac swego zobowi您uj帷ego charakteru tak瞠 wtedy, gdy jakie pa雟two neguje poszczeg鏊ne jej postanowienia. Pierwszy i ostatni (trzydziesty) artyku daje prawo do takiej interpretacji tego dokumentu, i Deklaracja dotyczy „wszystkich ludzi" i obowi您uje „jakiekolwiek pa雟twa, grupy lub osoby". Obejmuje wi璚 zar闚no pa雟twa i instytucje przestrzegaj帷e owych praw, jak i takie, w kt鏎ych prawa s 豉mane z woli rz康z帷ych. Tym samym owa powszechno嗆 Deklaracji Praw Cz這wieka odr騜nia j od innych dokument闚 ONZ maj帷ych wy陰cznie mi璠zynarodowy charakter. Rezolucja z 10 grudnia 1948 jest pierwsz powszechn proklamacj w historii prawa mi璠zynarodowego.

Okre郵enie deklaracja oznacza, 瞠 tre嗆 tego dokumentu ma charakter stwierdzaj帷y, deklaratoryjny a nie ustanawiaj帷y, konstytutywny. Wiele pa雟tw formu這wa這 zastrze瞠nie, i dokument ten przez to, 瞠 zosta nazwany „deklaracj" uzyska w prawie mi璠zynarodowym jedynie moralno-polityczne a nie formalno-prawne znaczenie. Opracowane wraz z Deklaracj Pakty Praw Cz這wieka (maj帷e formalno-prawny charakter i form mi璠zynarodowej konwencji) czeka造 na przeg這sowanie osiemna軼ie lat, a na uzyskanie mocy wi捫帷ej dwadzie軼ia sze嗆. Ale w豉郾ie rezolucja uchwalaj帷a Powszechn Deklaracj Praw Cz這wieka utorowa豉 drog szczeg馧owym procedurom w zakresie mi璠zynarodowej ochrony praw ludzkich. Rezolucje maj帷e charakter intencyjnych deklaracji zaczn o kilka b康 kilkana軼ie lat wyprzedza konwencje w konkretnej materii (np. Deklaracja Praw Dziecka z 1959 r. poprzedza Konwencje Praw Dziecka z 1990 r.).

Powszechna Deklaracja Praw Cz這wieka jest pierwszym w historii aktem, kt鏎y zajmuje si prawami cz這wieka w spos鏏 kompleksowy i uniwersalny. Prawa cz這wieka w niej zawarte zosta造 potraktowane jako przyrodzone i samoistnie istniej帷e. Deklaracja tych praw nie ustanawia, lecz tylko je precyzuje, kodyfikuje, g這si ich uznanie, popieranie, poszanowanie, zach璚a do ich przestrzegania. Samoistne istnienie praw cz這wieka przyjmuje si w niej jako bezsporne. Deklaracja m闚i o uprawnieniach, czyli podmiotowych prawach cz這wieka jako o tre軼i rzeczywi軼ie istniej帷ej i obowi您uj帷ej. Rzecz w tym, i 瘸den generalny dokument prawa mi璠zynarodowego zar闚no w przypadku tzw. „tradycyjnych" praw obywatelskich, takich jak: osobiste, polityczne i cywilne prawa cz這wieka, jak i w odniesieniu do „nowych" praw podmiotowych: ekonomicznych, spo貫cznych i kulturalnych nie odwo逝je si do woli pa雟tw. Podstaw istnienia wszelkich praw cz這wieka jest przyrodzona ka盥ej jednostce ludzkiej godno嗆, a nie historycznie zmienny system polityczno-prawny czy mi璠zynarodowe prawa pozytywne. Deklaracja w swoich sformu這waniach zar闚no w pierwszym zdaniu „Wst瘼u" jak i w pierwszym artykule odwo逝je si do poj璚ia przyrodzonej godno軼i cz這wieka. Godno嗆 ta przys逝guje ka盥ej jednostce ludzkiej ze wzgl璠u na jej obdarzenie „rozumem i sumieniem". Jest wi璚 owa godno嗆 rozumiana filozoficznie w duchu europejskiej tradycji prawa natury. Wola rz康z帷ych ma oczywiste znaczenie dla wewn徠rzpa雟twowej realizacji praw cz這wieka. Nie jest ona natomiast potrzebna dla samoistno軼i tych praw ze wzgl璠u na ich podmiotowy, przyrodzony i kreacyjny charakter. Realne uprawnienia cz這wieka w du篡m stopniu zale瘸造 i niestety nadal zale膨 od miejsca na Ziemi, w kt鏎ym przysz這 mu 篡.

* * *

Recepcja Powszechnej Deklaracji Praw Cz這wieka nie przebiega豉 harmonijnie i jednolicie. Na forum ONZ podkre郵a si jej prze這mowy i zarazem modelowy charakter. Po raz pierwszy standardy dotycz帷e godno軼i cz這wieka i jego niezbywalnych praw znalaz造 klimat uznania w szerokim stopniu na arenie mi璠zynarodowej i zaczynaj by przestrzegane w coraz to nowych rejonach 鈍iata. Mi璠zynarodowe Pakty Praw Cz這wieka z 1966 r. potwierdzaj i rozbudowuj szereg zapis闚 wyst瘼uj帷ych w Deklaracji. Wiele pa雟tw, w陰czaj帷 si w dzia豉lno嗆 mi璠zynarodow na forum ONZ, Pakty te ratyfikowa這. To z kolei zmusi這 je do stopniowej recepcji, uwzgl璠niania (przy tworzeniu i nowelizacji ustaw), a nade wszystko do przestrzegania tych praw i standard闚 w ich wewn皻rznych stosunkach politycznych i systemach prawnych. Akceptacja Powszechnej Deklaracji Praw Cz這wieka przebiega豉 inaczej w pa雟twach o odmiennych ustrojach i w r騜nych cz窷ciach 鈍iata. W Polsce zacz皻o o niej pisa po „odwil篡" 1956 r. Niestety szereg jej konkretnych zapis闚 nie by這 przestrzeganych, akceptacja innych sta豉 pod znakiem zapytania. Domaganie si od w豉dz partyjno-pa雟twowych uwzgl璠niania tych praw by這 istotnym problemem. Od 1976 r. Polsk zacz窸y obowi您ywa Mi璠zynarodowe Pakty Praw Cz這wieka. R闚nocze郾ie sta豉 si realna i szybko rozwin窸a opozycja demokratyczna, kt鏎a wielokrotnie domaga豉 si respektowania praw cz這wieka. Nie bez znaczenia by te Dokument Ko鎍owy Konferencji Bezpiecze雟twa i Wsp馧pracy w Europie (podpisany przez 33 pa雟twa Europy oraz Stany Zjednoczone i Kanad w sierpniu 1975 r. w Helsinkach). Dokument ten uzale積ia wsp馧prac mi璠zynarodow od przestrzegania praw cz這wieka we wszystkich pa雟twach, kt鏎ych dotyczy. Konferencja z Helsinek spe軟i豉 tak rol jak Kongres Wiede雟ki ko鎍z帷y er napoleo雟k czy Kongres Wersalski definiuj帷y 豉d pokojowy po pierwszej wojnie 鈍iatowej. Akt Ko鎍owy Konferencji z Helsinek stawia jednocze郾ie zagadnienia respektowania praw cz這wieka zapisanych w Powszechnej Deklaracji i potwierdzonych w Paktach jako integraln cz窷 zagranicznej polityki pokojowej. Prawa cz這wieka przyjmowane za Powszechn Deklaracj staj si w owym dokumencie jedn z najistotniejszych przes豉nek gwarantuj帷ych istnienie 鈍iatowego pokoju. Wszystko to razem umo磧iwi這 zmniejszenie napi璚ia i agresywnej rywalizacji pomi璠zy ZSRR a USA. Sta這 si zamkni璚iem okresu zimnej wojny i przej軼iem do og鏊noeuropejskiej wsp馧pracy. Tym sposobem przygotowany zosta grunt pod procesy integracyjne dotycz帷e ca貫go kontynentu. Ich kolejnym etapem sta豉 si „jesie narod闚" z 1989 r. zapocz徠kowana przemianami demokratycznymi w Polsce.

*

Biuletyn Olimpiady Filozoficznej, nr 7, Warszawa 1994.

Data publikacji: 15-04-2006

<- Wr鵵 do dzia逝
Do g鏎y