Konserwatywne w徠ki w pogl康ach Machiavellego


Dzia造   Wyszukaj

ㄆkasz Sici雟ki

Machiavelli z za這瞠nia chce, by jego dzie這 oddzia造wa這: poucza, przekonuje do okre郵onych warto軼i, nawo逝je do przyj璚ia konkretnych rozwi您a. Celem, kt鏎y chcia豚y osi庵n望 ma by zmiana dotychczasowego sposobu my郵enia, odej軼ie od pewnych warto軼i i przyj璚ie innych (zdaniem Machiavellego lepszych), co ma w konsekwencji doprowadzi do wymiernych korzy軼i spo貫czno-politycznych.

W mojej opinii idee, do kt鏎ych, czasami z ogromn 瘸rliwo軼i, przekonuje autor Ksi璚ia maj w du瞠j mierze charakter konserwatywny. Powy窺za teza nie znaczy oczywi軼ie, 瞠 uznaj Machiavellego za klasyka konserwatyzmu. Jak wiadomo, konserwatyzm ostatecznie ukszta速owa si dopiero w reakcji na Rewolucj Francusk. Nie chc te czyni z autora Ksi璚ia postaci kluczowej dla rozwoju konserwatyzmu. Chodzi mi raczej o wskazanie na pewne podstawowe idee Machiavellego, kt鏎e, jak si wydaje, maj zabarwienie konserwatywne. Idee te to pesymistyczny obraz natury ludzkiej i jego konsekwencje, specyficzny stosunek do przesz這軼i, swoisty program zmiany spo貫cznej oraz antyindywidualizm.

NATURA LUDZKA, PRAWO I RELIGIA

Najdobitniej Machiavelli charakteryzuje natur ludzk w Ksi璚iu. Jak pisze, „O ludziach (...) da si to w og鏊no軼i powiedzie, 瞠 bywaj niewdzi璚zni, zmienni, ob逝dni, tch鏎zliwi w niebezpiecze雟twie, chciwi zysku, p鏦i im 鈍iadczysz dobrodziejstwa s tobie ca趾iem oddani, gotowi po鈍i璚i krew, mienie, 篡cie swoje i 篡cie swoich dzieci (...), dop鏦i niebezpiecze雟two stoi daleko, ale niech no tylko si zbli篡, ju masz ich wszystkich przeciwko sobie" . Cz這wiek Machiavellego to istota z natury egoistyczna, jedynie z konieczno軼i zdolna do czynienia dobra; kieruj ni nami皻no軼i, cz瘰to zachowuje si nierozumnie.

Natura cz這wieka jest niezmienna, ale nie znaczy to, 瞠 z豉 w cz這wieku nie mo積a „zag逝szy". Zauwa瘸 to Strauss, kt鏎y pisze: „...cho cz這wiek [wed逝g Machiavellego - . S.] jest z natury egoistyczny i tylko egoistyczny, a tym samym z造, to mo瞠 sta si on (...) dobry. Transformacja taka wymaga przymusu. Sukces tego przymusu jest mo磧iwy dzi瘯i temu, 瞠 cz這wiek jest istot niezwykle podatn na kszta速owanie, w stopniu znacznie wi瘯szym ni dot康 s康zono" .

Cz這wiek b璠帷 z natury z造, egoistyczny mo瞠 mimo to sta si dobry, uspo貫czniony. Kluczowe w tym kontek軼ie s prawo i religia, kt鏎e narzucaj konkretne warto軼i i sk豉niaj do okre郵onych zachowa, s這wem, wychowuj cz這wieka na istot spo貫czn, cnotliw.

Machiavelli ma na my郵i okre郵one prawa, jest on zapatrzony w ustr鎩 i prawa republiki rzymskiej. Liczne przyk豉dy cn鏒 obywatelskich, w jakie obfituj dzieje tej republiki s dla niego dowodem dobrych praw.

Podobnie ma si rzecz w przypadku religii. Wychwalaj帷 religi Rzymian i krytykuj帷 religi chrze軼ija雟k autor Ksi璚ia pisze: „Dlaczego wi璚 w owych czasach ludzie kochali wolno嗆 wi璚ej ni dzisiaj? S康z, 瞠 pochodzi to z tej samej przyczyny, kt鏎a sprawia, 瞠 ludzie s dzisiaj s豉bsi. Przyczyna ta le篡 za, moim zdaniem, w r騜nicy mi璠zy wychowaniem dzisiejszym a staro篡tnym, kt鏎a z kolei wynika z r騜nicy mi璠zy religi nasz a religi staro篡tnych. Nasza religia wskaza豉 nam bowiem prawd i w豉軼iw drog, sprawiaj帷, 瞠 mniej dbamy o zaszczyty tego 鈍iata; poganie natomiast wysoko je cenili i pok豉dali w nich najwy窺ze dobro, dlatego te okazywali si du穎 鄉ielsi w swych czynach" .

To w豉郾ie religia poga雟ka rozwija w ludziach ekspansywno嗆, spo貫czn postaw, oddanie dla sprawy ojczyzny — warto軼i dla Machiavellego najwa積iejsze.

Wed逝g autora Ksi璚ia religia ma nie嗆 ze sob autorytet. Machiavelego nie interesuje, czy jest ona prawdziwa czy fa連zywa, wa積e jest, aby spe軟ia豉 swoj funkcj: wychowywa豉, kszta速owa豉 okre郵one cechy i zachowania.

Obok istotnych funkcji prawa i religii jako swoistych instrument闚 wychowania, Machiavelli dostrzega te znaczenie przesz這軼i. Jest ona dla niego skarbnic wzorc闚 i warto軼i, od kt鏎ych ludzie odeszli w wyniku destrukcyjnego dzia豉nia religii chrze軼ija雟kiej i bezprawia.

PRZESZΜ汎

W swoich rozwa瘸niach Machiavelli nieustannie odwo逝je si do historii. Owe odwo造wanie si spe軟ia dwoist funkcj . Po pierwsze, historia dla autora Ksi璚ia to swego rodzaju „laboratorium", w kt鏎ym bada si takie czy inne tezy dotycz帷e cz這wieka. Jak pisze Maneli, „Machiavelli jest bodaj pierwszym dziejopisarzem nowo篡tnym, kt鏎y chce bada wydarzenia dziejowe jako fakty — opisywa je i stwierdza zale積o軼i mi璠zy nimi, kt鏎e ujawnia w豉郾ie wyzbyty moralistyki i retoryki opis" . Z drugiej strony — co zosta這 wy瞠j zaznaczone i co, jak s康z, jest bardziej istotne — historia dla Machiavellego to 廝鏚這 warto軼i i wzorc闚 moralnych.

Stosunek Machiavellego do wsp馧czesnych mu czas闚 jest jednoznaczny. Sytuacja W這ch jest tragiczna: prywata, s豉bo嗆 spo貫czno-polityczna, hulaj帷e po kraju obce armie. Machiavellego uderza brak warto軼i, odej軼ie od chlubnych tradycji (przede wszystkim od tradycji republika雟kiego Rzymu). Jak pisze, „Przyjrzyjmy si (...) wspania造m czynom, kt鏎e ukazuje nam historia staro篡tnych kr鏊estw i republik, czynom dokonanym przez kr鏊闚, dow鏚c闚, obywateli, prawodawc闚 i innych, kt鏎zy nie szcz璠zili swych si w s逝瘺ie ojczyzny. Ot騜 czyny te bardziej si podziwia, ni na郵aduje; powiem nawet, 瞠 od ich przyk豉du stroni si tak dalece, i 瘸dnego 郵adu ju nie pozosta這 z owych cn鏒 staro篡tnych" .

Autor Ksi璚ia apeluje o dostrze瞠nie wagi przesz這軼i przede wszystkim jako skarbnicy okre郵onych warto軼i i wzor闚. Jednocze郾ie chce on przywr鏂i owe warto軼i, nawo逝je do powrotu do nich.

Co jest typowe dla takich sytuacji, Machiavelli idealizuje przesz這嗆, przemilcza pewne wydarzenia lub interpretuje je tak, aby potwierdza造 jego punkt widzenia. Prowadzi to w konsekwencji do powstania swoistej utopii: ogromna niech耩 autora Ksi璚ia do czas闚 mu wsp馧czesnych w po陰czeniu z zapatrzeniem w wyidealizowan przesz這嗆 owocuje programem ca這軼iowej zmiany spo貫cznej, programem powrotu do porz康ku niegdy istniej帷ego. Tak瞠 to wpisuje si do pewnego stopnia w paradygmat konserwatywny, a dok豉dniej, w pewne radykalizmy z nim zwi您ane.

KONSERWATYZM DECYZJONISTYCZNO-RADYKALNY

W swojej pracy na temat konserwatyzmu Skarzy雟ki wyr騜nia kilka jego typ闚. Ze wzgl璠u na czynnik uznawany przez konserwatyst闚 za podstawowy je瞠li chodzi o stabilizacj i utrzymanie 豉du spo貫cznego wyr騜nia on konserwatyzm organiczny, metafizyczny, spo貫czno-kulturowy oraz decyzjonistyczny, z kolei ze wzgl璠u na stosunek zwolennik闚 konserwatyzmu do zmian spo貫cznych - konserwatyzm status quo, ewolucjonistyczny, reformistyczny oraz radykalny .

Z powy窺zych typ闚 szczeg鏊nie interesuj帷e s konserwatyzm decyzjonistyczny i radykalny. Specyfika idei, jakie nios ze sob te konserwatyzmy wydaje si w znacznym stopniu przystawa do tego, co g這si Machiavelli.

Kluczow ide konserwatyzmu w wersji decyzjonistycznej jest idea przej軼iowego zawieszenia porz康ku prawnego i powo豉nia do 篡cia dyktatury. Wi捫e si to z przekonaniem o upadku warto軼i i kryzysie rzeczywisto軼i spo貫cznej. Dyktator jest tu postrzegany jako si豉 zdolna usun望 zepsucie i zaprowadzi porz康ek. Je瞠li chodzi o konserwatyzm radykalny, warto zwr鏂i uwag na swoiste po陰czenie dw鏂h grup warto軼i, pozornie przeciwstawnych, jakie 闚 鈍iatopogl康 陰czy. Jak pisze Skarzy雟ki, „Wyst瘼uj w nim w zasadzie dwie grupy warto軼i i koncepcji: konserwatywne i radykalne. 毒鏚貫m pierwszych jest zazwyczaj nostalgia za tym, co by這, lub ewentualnie za tym, co niegdy mia這 istnie, przynajmniej w przekonaniu konserwatysty. 毒鏚貫m drugich jest rozczarowanie aktualnym 鈔odowiskiem spo貫cznym, podlegaj帷ym znacznej degeneracji, nie daj帷ym si nawet w cz窷ci zaakceptowa" .

Konserwatyzm decyzjonistyczny i radykalny nie wykluczaj si, a nawet do嗆 cz瘰to wyst瘼uj razem. Wy瞠j wymienione rysy obu konserwatyzm闚 陰cz si tak瞠 w doktrynie Machiavellego.

Jak ju nadmienia貫m, autor Ksi璚ia nie dostrzega we wsp馧czesnej mu rzeczywisto軼i spo貫cznej 瘸dnych warto軼i, doskwiera mu kryzys i s豉bo嗆 ojczyzny oraz zepsucie moralne W這ch闚. Z drugiej strony jest on zapatrzony w sw鎩 idea, jakim jest republika雟ki Rzym. W tym kontek軼ie rodzi si koncepcja ksi璚ia-dyktatora maj帷ego przywr鏂i porz康ek. To w豉郾ie ksi捫 — jednostka wybitna — ma zjednoczy i wyzwoli W這chy.

Wed逝g Machiavellego zaprowadzenie wolno軼i, zreformowanie pa雟twa zepsutego „...osi庵n望 mo積a jedynie przez nadanie mu ustroju o wiele bardziej bliskiego monarchii ni republice; a to dlatego, 瞠by ludzie, kt鏎zy przez sw zuchwa這嗆 nie zechc podporz康kowa si prawom, zmuszeni byli schyli czo這 przed kr鏊ewskim prawie autorytetem" .

Dla autora Ksi璚ia istotne jest, 瞠 czynnikiem rz康z帷ym w takiej sytuacji musi by jednostka, a nie grupa ludzi. Grupa ludzi b璠帷 u w豉dzy dzia豉 zbyt wolno, zbyt d逝go decyduje si na konkretne rozwi您ania i posuni璚ia, podczas gdy dzia豉 trzeba szybko, poniewa sytuacja jest ze wszech miar wyj徠kowa.

Ksi捫 Machiavellego dzia豉 w warunkach zawieszenia dotychczasowego porz康ku prawnego i moralnego. Wszystko jest podporz康kowane interesowi og馧u, s逝篡 zaprowadzeniu 豉du dla wsp鏊nego dobra. Z tej perspektywy wszelkie decyzje ksi璚ia, kt鏎e mog造by powszechnie by uznane za niemoralne czy wr璚z nieludzkie s usprawiedliwione.

Porz康ek zaprowadzony przez dyktatora ostatecznie ma si przekszta販i w republik. Jak pisze Grzybowski, wed逝g Machiavellego, „...dla W這ch闚 wieku XVI, w kt鏎ych instynkt pa雟twotw鏎czy ludno軼i os豉b, kt鏎e s zagro穎ne przez najazd z zewn徠rz — odpowiedni form ustroju jest absolutyzm jednocz帷y je w jedno pa雟two (...) Skoro za nast徙i zjednoczenie, skoro w豉dza zapewni jednostkom w豉sno嗆 i bezpiecze雟two, skoro to b璠zie wst瘼nym krokiem dla ponownego odrodzenia zmys逝 pa雟twowego w obywatelach — nast徙i b璠zie m鏬 powr鏒 do modelu idealnego, republiki" .

Ustr鎩 panuj帷y w republika雟kim Rzymie jest najlepszym z mo磧iwych, dlatego te, wed逝g Machiavellego, trzeba go przywr鏂i, wr鏂i do chlubnych tradycji republiki rzymskiej. W ten spos鏏 zn闚 zapanuj czasy wspania造ch podboj闚, wolno軼i, wielko軼i i si造, czasy panowania cnoty i waleczno軼i.

Zagadnienie powrotu do przesz貫go porz康ku wi捫e si w pogl康ach autora Ksi璚ia nie tylko z konkretn sytuacj W這ch XVI wieku, ale jest poruszane tak瞠 w szerszym kontek軼ie. Jak pisze Machiavelli, „...najlepiej s ukonstytuowane i najd逝瞠j trwaj te organizmy, kt鏎e za pomoc swych ustaw cz瘰to mog si odnawia, lub te, kt鏎e niezale積ie od swych ustaw powracaj do pierwotnych porz康k闚 dzi瘯i jakiemu przypadkowi. Jasne jest jak s這鎍e, 瞠 je郵i do odnowy takiej nie dojdzie, organizmy owe d逝go nie po篡j" . Co ciekawe, autor Ksi璚ia przez „organizmy" rozumie nie tylko kr鏊estwa i republiki, ale r闚nie religi. Tak瞠 ona wymaga od czasu do czasu swoistej odnowy, powrotu do podstaw.

ANTYINDYWIDUALIZM

Jak ju zaznacza貫m, autor Ksi璚ia krytykuje moralno嗆 chrze軼ija雟k przeciwstawiaj帷 jej moralno嗆 poga雟k. Naczelne warto軼i 鈍iata poga雟kiego s diametralnie r騜ne od warto軼i, jakie niesie moralno嗆 chrze軼ija雟ka z jej mi這sierdziem, lito軼i i pogard dla 鈍iata doczesnego.

System warto軼i moralno軼i poga雟kiej, o kt鏎ej pisze Machiavelli, ma dla niego wymiar wy陰cznie spo貫czny. Tylko ten system mo瞠 uczyni z ludzi jednostki silne, ambitne, zdyscyplinowane, pracuj帷e dla dobra og馧u. Jak pisze autor Ksi璚ia „...nie prywata, lecz dobro publiczne stanowi o wielko軼i pa雟tw" . Owe dobro jest tu najwa積iejsze, po鈍i璚enie kilku jednostek na rzecz ca這軼i spo貫cznej jest czym normalnym i Machiavelli nie widzi w tym 瘸dnego problemu.

Prymat ca這軼i nad poszczeg鏊nymi jednostkami, moralno軼i spo貫cznej nad jednostkow jest tu wyra幡y. Wszystko jest podporz康kowane celom spo貫cznym, kt鏎e to cele s warto軼iami najwy窺zymi. Warto軼i i cele jednostki maja swe znaczenie tylko gdy wpisuj si w cele og馧u, gdy si z nimi identyfikuj. Jednostka ludzka dopiero wtedy staje si warto軼iowa, gdy staje si cz窷ci wi瘯szej ca這軼i, na rzecz kt鏎ej pracuje.

ZAKO哸ZENIE

Autor Ksi璚ia g這si w swoich dzie豉ch swoist apologi przesz這軼i, nawo逝je do powrotu do niej, do kontynuacji zapomnianych tradycji. Wychodz帷 od pesymistycznej wizji natury ludzkiej dostrzega on konkretne urz康zenia i mechanizmy spo貫czne mog帷e z cz這wieka stworzy jednostk dobr, uspo貫cznion. Okre郵one prawa, ustr鎩, charakter religii i moralno軼i z ni zwi您anej powoduj, 瞠 cz這wiek przestaje by egoist i zaczyna pracowa na rzecz og馧u, tak jak mia這 to miejsce kiedy, w przesz這軼i. Przesz這嗆 jest tu wzorem, kt鏎y trzeba wskrzesi — st康 nawo造wanie Machiavellego do zmiany. Wszystko to, jak s康z, nosi wyra幡e znamiona konserwatyzmu.

*

Bibliografia:

  1. I. Berlin, Oryginalno嗆 Machiavellego, prze. Z. Dorosz, „Literatura na 安iecie", 1986/6.
  2. K. Grzybowski, Wst瘼 do: N. Machiavelli, Ksi捫; Rozwa瘸nia, prze. W. Rzymowski, K. 畝boklicki, Warszawa 1993.
  3. N. Machiavelli, Ksi捫; Rozwa瘸nia, prze. W. Rzymowski, K. 畝boklicki, Warszawa 1993.
  4. M. Maneli, Machiavelli, Warszawa 1968.
  5. A. Podg鏎ecki, Socjotechniczne w徠ki w tw鏎czo軼i Machiavellego, [w:] A. Tomasiak-Brzost (red.), Niccolò Machiavelli. Paradoksy los闚 doktryny, Warszawa 1973.
  6. R. Skarzy雟ki, Konserwatyzm, Warszawa 1998.
  7. L. Strauss, Czym jest filozofia polityki, [w:] ten瞠, Sokratejskie pytania, prze. P. Maciejko, Warszawa 1998.
  8. J. Szacki, U篡tki historii w doktrynie politycznej Machiavellego, [w:] A. Tomasiak-Brzost (red.), Niccolò Machiavelli. Paradoksy los闚 doktryny, Warszawa 1973.

Data publikacji: 23-01-2006

<- Wr鵵 do dzia逝
Do g鏎y