O cz這wieku


Dzia造   Wyszukaj

Zdzis豉w Cackowski

fragmenty ksi捫ki

• 安iat cz這wieka jest tak bardzo z cz這wiekiem (z istot cz這wieka, z cz這wiecze雟twem) zwi您any, 瞠 warstwy ludzkiego 鈍iata, kt鏎e za chwil wymieni i kr鏒ko scharakteryzuj, b璠 nazywa warstwami ludzkiego cia豉, poniewa one, je郵i s instrumentalizowane, wsp馧tworz ludzk podmiotowo嗆. Wszak cz這wiek to 鈍iat cz這wieka. 安iatem cz這wieka nazywam ten obszar Wszech鈍iata, do kt鏎ego cz這wiek dociera (a) swoim dzia豉niem praktycznym (czyni帷 rzeczy podmiotami swojego dzia豉nia praktycznego oraz 鈔odkami, narz璠ziami swojego dzia豉nia na inne — dalsze rzeczy); (b) swoim postrzeganiem (bezpo鈔ednim i po鈔ednim — zinstrumentalizowanym); (c) swoj wyobra幡i (kt鏎a cz瘰to si璕a do rzeczy istniej帷ych, stylizuj帷 je jako, ale te cz瘰to tworzy rzeczy nieistniej帷e, tworzy ca貫 鈍iaty), wreszcie (d) swoj my郵 (kt鏎a podobnie jak wyobra幡ia, cho inaczej si璕a do rzeczy i stan闚 rzeczy istniej帷ych, ale te cz瘰to i coraz cz窷ciej konceptualizuje rzeczy mo磧iwe, a realnie nieistniej帷e).

安iat ludzki jest dynamiczny, zmienny. Rozszerza si, ale mo瞠 te przechodzi fazy zapa軼i. Czasy nowo篡tne i wsp馧czesne to czasy wielkiej ekspansji 鈍iata ludzkiego, a wi璚 i podmiotowo軼i ludzkiej. Wydaje mi si, 瞠 pod tym wzgl璠em trzeba na r騜ne wyznaczniki 鈍iata ludzkiego patrze r騜nie. 字edniowieczny 鈍iat ludzkiej wyobra幡i na przyk豉d m鏬 by zdecydowanie wi瘯szy od 鈍iata wyobra幡i wsp馧czesnej, mo瞠 lepiej powiedzie, 瞠 鈍iat wyobra幡i wsp馧czesnej jest inny od tamtej, ale przecie te jest rozleg造, i to bardzo: wszak 鈍iat wyobra幡i intelektualnie rozbudowywanej przez wsp馧czesn matematyk, fizyk, genetyk, j瞛ykoznawstwo i inne dziedziny wsp馧czesnej humanistyki, przez ogromn technologi mikroskopow to bardzo rozleg造 鈍iat, cho rzecz jasna inny od 鈍iata wyobra幡i 鈔edniowiecznej czy te jeszcze dawniejszej, inny, zasadniczo inny.

Podkre郵am raz jeszcze, 瞠 鈍iat cz這wieka tworzy nie tylko przedmiotowo嗆 ludzkiego dzia豉nia: nie jest tylko zbiorem przedmiot闚, na kt鏎e cz這wiek dzia豉. On tworzy te ludzk podmiotowo嗆: jest zbiorem rzeczy, stan闚 rzeczy, spostrze瞠, wyobra瞠, poj耩 oraz idei, kt鏎ymi cz這wiek dzia豉 i my郵i (s. 22-23).

• Idea g堯wna mojego sposobu my郵enia o umy郵e da si stre軼i w takich oto kilku zdaniach. Umys nie jest 瘸dn substancj, ale warstw - form ludzkiego dzia豉nia, a dzia豉nie ludzkie u swych podstaw przebiega na dw鏂h poziomach — w dw鏂h formach: w formie dzia豉nia przedmiotowego (skierowanego na rzeczy ci篹kie i pos逝guj帷ego si rzeczami ci篹kimi jako 鈔odkami, instrumentami) oraz w formie dzia豉nia symbolicznego — znakowanego (skierowanego na przedmioty lekkie i pos逝guj帷ego si przedmiotami lekkimi jako 鈔odkami dzia豉nia). Cofaj帷 si po drabinie ewolucyjnej, stwierdza si zmniejszanie si dystansu mi璠zy tymi dwiema warstwami a do zaniku warstwy drugiej, co mo積a by uzna za doln granic istnienia ducha — psychizmu. W miar natomiast rozbudowy ludzkiego 鈍iata dystans mi璠zy tymi dwiema warstwami ludzkiego dzia豉nia ro郾ie, stwarzaj帷 tak瞠 mo磧iwo嗆 ca趾owitego oderwania si warstwy drugiej od pierwszej, czyli ca趾owitego zagubienia przez ni przedmiotowego znaczenia.

Skoro umys ludzki jest dzia豉niem cz這wieka, tedy koniecznym elementem pola dzia豉lno軼i umys這wej cz這wieka — poza przedmiotem ka盥ego dzia豉nia (ka盥e dzia豉nie skierowane jest na co, na jak捷 rzecz) - jest narz璠zie, 鈔odek dzia豉nia. W my郵eniu, jak we wszelkim dzia豉niu, robi si zawsze co — czym, wi璚 na przyk豉d: maczug, bu豉w, batut, wyposa瞠niem laboratoryjnym chemika, o堯wkiem, cyrklem, komputerem, s這wem m闚ionym lub pisanym. W 鈍iecie dzia豉 zatem mieszcz si te czynno軼i, praca, dzia豉nie ludzkiego umys逝.

Ale dzia豉nie ludzkie ma te swoje uwarunkowania: w sprawnej pracy serca, w krwioobiegu, w procesach (zw豉szcza!) neurofizjologicznych zachodz帷ych w m霩gu. Procesy m霩gowe odgrywaj w tym warunkowaniu rol szczeg鏊n... Zasadnicz funkcj ludzkiego umys逝 upatruj w porz康kowaniu (porz康kowaniu wiedzy, 鈍iata znak闚), inaczej — w algorytmizowaniu ludzkich dzia豉 symbolicznych, poznawczych (s. 147 i 148).

• Religia jest jedn z najstarszych (najwyra幡iej wyrastaj帷 z magii i mitu) form kultury ludzkiej. Jej 廝鏚貫m najg喚bszym jest ludzkie cierpienie i bezsilno嗆 wobec cierpienia, z czego rodzi si dramatyczna — tragiczna potrzeba cudu. Wo豉nie o cud w bezsilnym cierpieniu ludzkim to pierwsze, podstawowe, 廝鏚這we prze篡cie religijne cz這wieka. Strach i p豉cz. Wielki strach, kt鏎y „ma wielkie oczy", STRACH I NADZIEJA. Staro篡tni ju uwa瘸li, 瞠 to strach w豉郾ie stworzy bog闚 (Primus in orbe Deosfecit timor, Petroniusz), a w istocie rzeczy trzeba by 廝鏚e bog闚 szuka w dw鏂h wielkich uczuciach — w STRACHU I NADZIEI w豉郾ie, w nadziei na cud i w skomleniu o cud wtedy, gdy nie ma ju 瘸dnej ludzkiej nadziei... Cz這wiek ci庵le konfrontowany jest z dwoma rodzajami dokuczliwej bezsilno軼i. Jedna z nich to bezsilno嗆 wzgl璠na, czyli taka, kt鏎 mo瞠my naszymi zwyczajami, ludzkimi 鈔odkami - sposobami (je郵i nie dzisiaj, to jutro, je郵i nie sami to z kim) pokona. Druga za to bezsilno嗆 ogromna, bezsilno嗆 w cierpieniu i w beznadziei, kt鏎a w豉郾ie rodzi wo豉nie - skomlenie o cud, bezsilno嗆 wielka, religijna. Wo豉nie o cud to wielkie odczucie ludzkiej bezsilno軼i, ludzkiej zale積o軼i od CZEGO lub KOGO. Z niego si rodzili i rodz bogowie i B鏬, kt鏎zy nie byli i nie s wymys豉mi, ale najg喚bszymi ludzkimi prze篡ciami, prze篡ciami - jeszcze raz powt鏎z — zakorzenionymi w cierpieniu, bezsilno軼i, strachu i nadziei.

M闚i帷 o b鏊u, cierpieniu i bezsilno軼i, z kt鏎ych wydobywa si wo豉nie o zbawczy cud, nie redukuj tego cierpienia i bezsilno軼i do zbioru przypadk闚 indywidualnych. Nie wykluczam cierpie z za豉ma zbiorowych, a nawet zak豉dam je i sk這nny jestem je preferowa jako przes豉nki mitologiczno-religijnych uniesie i religijnych do鈍iadcze. Rene Girard m闚i w takich przypadkach o kryzysach wsp鏊notowych, kt鏎e rodz zbiorowe poszukiwanie WINNYCH — WINNEGO — „koz豉 ofiarnego", kt鏎y staje si ofiar zbiorowego linczu, a nast瘼nie (zwykle, zawsze, niekiedy?) staje si 鈍i皻o軼i, Wybawicielem.

Pami皻a jednak trzeba o wielkiej z這穎no軼i fenomenu religijnego, o ogromnym jego zr騜nicowaniu w przestrzeni ziemskiej i w bardzo d逝gim czasie.

... W religii zasadniczym elementem jest odczuwanie — zgodnie z tym, co wy瞠j powiedzia貫m - w zale積o軼i cz這wieka od CZEGO - KOGO, CO — KTO od nas nie zale篡, a je郵i zale篡, to tylko z 豉ski swojej, cho ta 豉ska mo瞠 by wyjednana pro軸 (np. modlitw) albo odpowiednim post瘼owaniem. Kr鏒ko: wiara w istnienie nadnaturalnego 廝鏚豉 praw i prawd, dobra, mocy, wiara w istnienie Boga. Godzenie si z okropnym losem, kt鏎y przez setki tysi帷leci stawa si LOSEM. (s. 38-40).

*

"Res Humana" nr 4-5/2004

Data publikacji: 26-11-2005

<- Wr鵵 do dzia逝
Do g鏎y