Fenomenalizm tomistyczny


Dzia造   Wyszukaj

Szymon D帳rowski

Z這 jako fenomen o statusie ontologicznym

W drugiej po這wie XX w. w Polsce mia豉 miejsce g這郾a dyskusja na temat kszta速u chrze軼ija雟kiej my郵i religijnej, mi璠zy tomizmem a fenomenologi. W obr瑿ie tego sporu pojawi si, tak瞠 problem ontologicznego statusu z豉. Najmocniej w dyskusje t zaanga穎wali si M. A. Kr徙iec oraz J. Tischner.

Zaczynaj帷 od pocz徠ku, nale篡 przypomnie, i tomizm zdecydowanie odrzuca realizm skrajny, posiada w豉sn ontologi, w kt鏎ej zasada racji bytu jest zasad dominuj帷. Fenomenologia za, to postawa skrajnego realizmu, kt鏎a pos逝guje si zmienn koncepcj ontologii. Pos逝guje si i chce opiera swe wnioski na analizie ejdetycznej, kt鏎a bardzo szczeg馧owo i wnikliwie bada rzecz obecn tu i teraz. W opisie z豉 tomi軼i przyjmuj klasyczn koncepcj z豉. Uwa瘸j, i z這 jest tylko brakiem w bycie a jego istota i struktura jest nie mo磧iwa do opisu. Natomiast fenomenolodzy krytykuj to i wprowadzaj na miejsce poj璚ia braku poj璚ie zjawy, fenomenu. Z這, ich zdaniem jest fenomenem, kt鏎y si objawia, kt鏎y si staje. Po tych s這wach wszystko wskazuje na to, i oba stanowiska nic nie 陰czy. Czy w rzeczywisto軼i tak jest?

Zar闚no tomizm, jak i fenomenologia — og鏊nie rzecz bior帷- charakteryzuj si antyimmanentyzmem i antypragmatyzmem, antyrelatywizmem i antysceptycyzmem, przyjmuj klasyczn definicj prawdy, oczywisto嗆 przedmiotow, jako kryterium prawdziwo軼i poznania, istnienie wiedzy konieczno軼iowej, dotycz帷ej tego co istotne. S nastawione na przedmiot poznania, na jego sens, raczej na tre嗆 ni na form, przyjmuj r闚noleg這嗆 mi璠zy przedmiotami a typami poznania (przedmiot specyfikuje akt 鈍iadomo軼i), pluralizm bytowania i sposob闚 poznania" . Nieoczekiwanie podobie雟twa te wraz z analiz ejdetyczn, stawiaj obie koncepcje bardzo blisko siebie. Istniej oczywi軼ie r騜nice, — o kt鏎ych by豉 mowa powy瞠j, — ale czy na tak istotnych podobie雟twach, nie jest mo磧iwe pewne porozumienie ponad podzia豉mi. Czy w dziedzinie problematyki z豉 oba stanowiska s w stanie utworzy holistyczn, wzajemnie dope軟iaj帷 si metod opisu?

Wydaje si, i sytuacja ta z obu stron wygl康a zupe軟ie inaczej. Tomizm wszelki opis i jego uzasadnienie buduje na wewn皻rznej metafizyce, na metafizyce arystotelesowsko-tomistycznej. Ona to, pos逝guj帷 si racj bytu, jasn logik bytu, wyznacza granice i obr瑿 rozumienia wszelkich kategorii, kt鏎e wyst瘼uj wt鏎nie w dowodzeniu lub uzasadnieniu. Oznacza to, i wszelkie dociekania w koncepcji klasycznej oparte s na logice bytu jako bytu. Tomi軼i przytakn, i tak w豉郾ie jest. Trzeba przyzna, i wewn徠rz kierunku, w systemie logika ta sama si uzasadnia, natomiast przyj璚ie nie tyle innej logiki — gdy nie jest to mo磧iwe, ale logiki odwrotnej mog這by doprowadzi do podwa瞠nia klasycznego uj璚ia. Co oznacza logika odwrotna? To sytuacja, gdzie do鈍iadczenie z realnym przedmiotem jest istotniejsze, ni wt鏎ny jego opis. Nasze poznanie przedmiotu nie musi wpisywa si w kategorie, kt鏎e wprost wynikaj z logiki bytu. Nie chodzi tu oczywi軼ie o relatywizm logiki bytu, ale o relatywizm struktur poznawczych, kt鏎e wynikaj z owej logiki. Wydaje si, 瞠 na tak skonstruowan metod opisu z豉, tomi軼i nie wyraziliby zgody. Potencjalnie mo積a sobie wyobrazi zaistnienie bytu spoza binarnego podzia逝, na byt-niebyt, np. zjaw. Opis takiego „bytu" by豚y raczej opisem pewnego stanu 鈍iadomo軼iowego, a nie realnie istniej帷ego „bytu jako bytu" — odpowiedz tomi軼i. Przywo豉貫m tu zarzut tomist闚 wobec fenomenolog闚 o nadinterpretacj stan闚 鈍iadomo軼iowych wobec obiektywnie, intersubiektywnie istniej帷ych. Fenomenologia wyja郾ia stany, kt鏎e s realne dla podmiotu, ale co z przedmiotem jako takim, co z bytem jako bytem — pytaj metafizycy klasyczni. Z tej perspektywy po陰czenie si klasycznej i fenomenalnej koncepcji w analizie z豉, od strony tomist闚 wydaje si by z g鏎y skazane na pora磬.

Fenomenolodzy, w tym J. Tischner, kt鏎zy pos逝guj si relatywn (nie relatywistyczn) struktur poznawcz, niepodporz康kowan 瘸dnej zewn皻rznej ontologii, b璠 mieli nieco inne zdanie. Tomizm jako teoria pocz徠kowa jest dobrym startem dla sformu這wania opisu z豉 obecnego tu i teraz. Nale瘸這by jednak pos逝篡 si innymi kategoriami zamiast bytu i niebytu — na co nie zgodz si tomi軼i. W pierwotnym badaniu istnienia z豉 mo積a by pos逝篡 si dobrze opracowan metod klasyczn. Kolejny etap, nie by豚y jednak wej軼iem w teoretyczny opis tego co sta這 si z przedmiotem naszego do鈍iadczenia, ale ponownym zg喚bieniem tego co do鈍iadczamy jako tu obecnego. Zrozumienie tego co jest tu obecne, to nic innego, jak poznanie istoty przedmiotu, jak bezpo鈔ednie do鈍iadczenie Ja i przedmiotu. Druga cz窷 badania mog豉by mie kszta速 fenomenologiczny, by豉by pewnego rodzaju analiz ejdetyczn. U J.Tischnera nie mamy do czynienia z takim po陰czeniem klasycznego i fenomenalnego uj璚ia. Jednak dzi瘯i obserwacji dyskusji, jak prowadzi on z tomizmem, mo積a mniema, 瞠 przysta豚y na powy窺z og鏊n, otwart i niedoktrynaln ale systemow metod badaj帷 z這.

Aktualnie ujawni si nadrz璠ny problem poni窺zej pracy. Pr鏏a scalenia tak r騜nych koncepcji z豉, oparta na zmiennej metodzie, mia豉by kszta速 b康 tomizmu fenomenologicznego, b康 fenomenologii tomistycznej. Nale瘸這by zastanowi si czy w przesz這軼i nie by這 takich pr鏏? Jednym z takich filozof闚 jest Karol Wojty豉, kt鏎y w swojej ksi捫ce pt. Osoba i czyn daje temu jasny wyraz. ㄠczy on w tym dziele zar闚no metod i klasyczn logik bytu z uj璚iem fenomenologicznym. Ca這嗆 opisu cz這wieka jako osoby oparta jest w wi瘯szo軼i w豉郾ie na analizie ejdetycznej. Na opisie, kt鏎y interpretuje Ja w obecno軼i z innym Ja, na p豉szczy幡ie aksjologicznej struktury rzeczywisto軼i. Osoba jest tu przedstawiona wielowymiarowo i zjawiskowo, a jednocze郾ie ca這軼iowo . Kwesti dyskusyjn jest, czy powy窺za publikacja nale篡 do tomizmu fenomenologicznego, czy nawet fenomenologii tomistycznej. Niew徠pliwie waga jak przypisuje si 廝鏚這wemu do鈍iadczeniu, w tym przypadku Osobie a szczeg鏊nie jej dzia豉niu, jak i pojedynczemu czynowi, nie pochodzi z metody klasycznej. Mamy tu do czynienia raczej z opisem ejdetycznym, ni statycznym opisem tomistycznym. Z pewno軼i tematyka ksi捫ki, czyli bardzo specyficzne rozumienie Osoby, sk這ni這 autora do przyj璚ia takiej metody. Niezale積ie od tego, uwidacznia si tu pr鏏a pogodzenia, albo bardziej — od鈍ie瞠nia, odnowienia tomizmu i obrona przed krytyk nie tylko ze strony fenomenologii. To poszerzenie opisu tego, co realnie do鈍iadczamy, w przypadku Wojty造, przynios這 efekt bardzo wnikliwej analizy i wyja郾ienia korelacji, jakie zachodz mi璠zy czynem, dzia豉niem a osob go wykonuj帷 . Czy podobna wsp馧praca w opracowaniu kategorii z豉 mi璠zy tomizmem i fenomenologi, tak瞠 jest mo磧iwa?

Je瞠li chcia這by si na to pytanie udzieli twierdz帷ej odpowiedzi, nale瘸這by wyznaczy jasne kryteria wewn皻rznej struktury nowego opisu. Uwa瘸m, i z jednej strony, w metodzie tomistycznej nale篡 pog喚bi opis 廝鏚這wego bezpo鈔edniego do鈍iadczenia, aby uwolni si od krytyki o redukcjonizm. Z drugiej strony, w fenomenologii powinno si u軼i郵i terminologi, korzystaj帷 z wzoru klasycznego, ale nie z jego struktury, aby zminimalizowa subiektywn interpretacj. Ca這嗆 natomiast powinna wpisywa si zar闚no w przedmiotowy, jaki i podmiotowy stosunek do z豉. Co oznacza, 瞠 interpretacja z豉 obecnego w 鈍iecie zewn皻rznym jak i immanentnie w cz這wieku, powinna na obu p豉szczyznach odbywa si tak samo intensywnie. Czy tak skonstruowana metoda b璠zie fenomenologi tomistyczn czy tomizmem fenomenologicznym, czy jeszcze inn metod, zale瞠 b璠zie od akcentu jaki po這篡 si na poszczeg鏊ne elementy ca貫j struktury opisu.

Zacznijmy od pocz徠ku. Krytyka uj璚ia klasycznego dotyczy jego struktury systemowej, ale nie ca這軼iowej. Tomizm jest stanowiskiem filozoficznym wypracowanym przez stulecia, charakteryzuje si bardzo wnikliw i systematyczn metod badawcz. W analizie z豉 krytykuje si go nie za braki w metodzie czy metafizyce, ale za niedocenianie poznania bezpo鈔edniego jako 廝鏚豉 wiedzy dla cz這wieka najistotniejszej. Tomizm jest oczywi軼ie realizmem, ale struktura badania i opisu ma charakter bardziej teoretyczny, ni 廝鏚這wy, podmiotowy. Wydaje mi si, 瞠 w tym miejscu warto軼iowe by這by wprowadzenie w pust przestrze zjawiskow g堯wnego has豉 fenomenologicznego, powrotu od rzeczy samej. Spowodowa這by to w metodzie klasycznej, w momencie tworzenia teorii, ponowne wg喚bienie si, spojrzenie, nie na przedmiot mentalny, jako pewn kategori umys逝, ale na przedmiot realnie tu obecny. Ta nowa, proponowana przeze mnie, do嗆 hybrydalna metoda, nie zrywa豉by z tradycj klasyczn, ale opieraj帷 si na niej, zasilana opisem ejdetycznym — istotowym, szerzej przedstawi mog豉by z這 obecne tu i teraz. Pozosta豉by metoda klasyczna ze swoim analitycznym opisem, ale oparta by豉by g堯wnie na 廝鏚這wym, fenomenologicznym do鈍iadczeniu. M闚i帷 precyzyjniej, by豚y to pewnego rodzaju fenomenalizm tomistyczny.

Jak ju zaznaczy貫m, z tomizmu pozostanie analityczna metoda tworz帷a teori, za z fenomenologii pochodzi b璠zie opis istotowy, 廝鏚這wy. Oznacza to, 瞠 koncepcja ta opiera si b璠zie na metodzie klasycznej, nie korzystaj帷ej ju z klasycznej ontologii, ale ontologii wynikaj帷ej z bezpo鈔ednio do鈍iadczonego przedmiotu. Teorii tej nie nazwiemy tomizmem fenomenologicznym, gdy wprowadzona zosta豉 inna, nietradycyjna, wydaje mi si szersza struktura ontologiczna. Struktura ta, oczywi軼ie pierwotnie jest oparta na binarnym podziale byt-niebyt, ale stopniowe wnikanie w natur przedmiotu oraz jego relacje mog wykracza poza klasyczny schemat. Mog ukazywa spos鏏 istnienia przedmiotu z pogranicza dualno軼i bytu i niebytu, ale do niego 軼i郵e nie nale膨cej. Nale篡 tak瞠 zauwa篡, 瞠 nie b璠zie to fenomenologia tomistyczna, gdy opis ejdetyczny wprawdzie jest j康rem badania ca這軼iowego, lecz nieustannie warunkowany jest na 軼is貫j podstawie teoretycznej — tomistycznej. Czym wi璚 jest fenomenalizm tomistyczny?

Wydaje mi si, i najsprawniejszym po陰czeniem tomizmu z fenomenologi, lub bardziej fenomenologii z tomizmem w pr鏏ie 廝鏚這wego opisu z豉, b璠zie strukturalne, wzajemnie ich zestawienie. Fenomenalizm tomistyczny pierwotnie pos逝guje si metod klasyczn, metafizyczn, wt鏎nie za metod fenomenologiczno- dialogiczn. Kierunek za ca貫j struktury poznawczej porusza si ku przedmiotowi, ku poznaniu istoty przedmiotu, jako obecnego tu i teraz. Uj璚ie to jest o tyle holistyczne, i pr鏏uje w kolejnych fazach swojego badania, ukaza z這 w perspektywie przedmiotowej, a gdy ona si wyczerpie, wkracza w analiz podmiotow. Mo瞠 to powodowa pewien chaos metodologiczny, ale wpisuj帷 to w og鏊ny, systematyczny czy nawet strukturalny schemat badania, uka瞠 szersze perspektywy rozumienia przedmiotu. Schemat takiego badania wygl康a nast瘼uj帷o — jest to oczywi軼ie pewnego rodzaju uproszczenie, kt鏎e w dalszej cz窷ci b璠zie przedstawione na konkretnym przyk豉dzie.

1. Spostrzegamy, do鈍iadczamy dany przedmiotu, kt鏎y realnie istnieje — np. z這.

1.A. Badamy, poznajemy przedmiot, dzi瘯i poznaniu bezpo鈔edniemu — perspektywa umiarkowanego realizmu.

1.B. Badamy obiekt w aspekcie przedmiotowym.

1.C. Opisujemy przedmiot statycznie, teoretycznie, dzi瘯i metodzie tomistycznej, w obr瑿ie ontologii klasycznej.

1.D. Wyci庵amy wnioski z analizy statycznej.

2. Ponownie wracamy do do鈍iadczania, 廝鏚這wego kontaktu z przedmiotu.

2.A. Ponownie badamy, poznajemy przedmiot, ale dzi瘯i poznaniu 廝鏚這wemu — perspektywa skrajnego realizmu.

2.B. Badamy obiekt w aspekcie podmiotowym

2.C. Opisujemy przedmiot dynamicznie, dzi瘯i metodzie ejdetycznej, kt鏎a mo瞠 wykracza poza ontologi klasyczn.

2.D. Wyci庵amy wnioski z analizy dynamicznej.

3. ㄠczymy aspekt przedmiotowy i podmiotowy, dokonujemy syntezy i ukazujemy holistyczn perspektyw zrozumienia przedmiotu.

Schemat ten w powy窺zej formie jest bardzo teoretyczny. Teraz zobaczmy, czy owa teoria sprawdzi si w opisie konkretnej kwestii z problematyki z豉. Uwa瘸m, i tak kwesti mo瞠 by natura z豉. Jest to zagadnienie og鏊ne, a zarazem szczeg馧owe, co 鈍iadczy o pewnej reprezentatywno軼i owej kwestii wobec ca貫j problematyki z豉.

1. W naszym codziennym 篡ciu spostrzegamy, do鈍iadczamy realnego z豉. Jest to z這 zar闚no w wymiarze ontologicznym — og鏊no bytowym, jak i w wymiarze personalnym — osobowym.

1.A. Z這 w 鈍iecie zewn皻rznym wi捫e si z kwesti istnienia pewnego porz康ku przyrody. Z這 dla bytu jest to cz窷ciowa zmiana strukturalna — utrata, b康 zupe軟a zmiana strukturalna — czyli 鄉ier. Natomiast z這 w 鈍iecie wewn皻rznym, personalnym, charakteryzuje si ubytkiem, brakiem b康 strat, z kt鏎ej wynika b鏊 i immanentna deformacja.

1.B. Poprzez analogi spostrzegamy, i wi瘯szo嗆 tego co staje si przedmiotem naszego poznania w badaniu z豉, wynika z okre郵onej negatywno軼i. Oznacza to, i z這 w obr瑿ie bytu nieo篡wionego jak i o篡wionego, prezentuje si jako pewien wewn皻rzny brak.

1.C. Je郵i wi璚 z這 jest brakiem, a brak ten mo瞠 urealnia si tylko w czym co jest - czyli w bycie, to w dychotomicznej ontologii byt-niebyt, z這 znajduje si po stronie niebytu.

1.D. Wynika z tego, i z這 jako brak nie mo瞠 by poznane, a tym bardziej nie mo瞠 by poznana jego natura. Poznany natomiast, mo瞠 by byt, w kt鏎ym z這 si urealnia i on staje si podmiotem naszego badania. Tym bytem mo瞠 by cz這wiek jak i ca豉 struktura zewn皻rznej rzeczywisto軼i. Poznali鄉y z這 jako brak w bycie, to ukierunkowa這 nasze badanie na aspekt przedmiotowy, czyli nie na konkretne z這, ale na byt w kt鏎ym z這 wyst瘼uje.

2. Ponownie wracamy do przedmiotu, do z豉 obecnego w 鈍iecie i badamy, opisujemy je, tak jak realnie je do鈍iadczamy. Nie kategoryzujemy, nie uog鏊niamy, ale opisujemy to czego sami doznajemy lub spostrzegamy.

2.A. Pierwotnie nie badamy przedmiotu, w kt鏎ym z這 si realizuje, cho wyznacza on perspektyw rozumienia, ale badamy z這 jako zjaw. Inaczej opisujemy z這 spostrzegane zewn皻rznie — w 鈍iecie, inaczej mi璠zy lud幟i, w wymiarze dialogicznym.

2.B. Wymiar dialogiczny jest perspektyw podmiotow, gdzie pierwotnie bada si z這 zjawiaj帷e si w psychice cz這wieka, wt鏎nie za samego cz這wieka.

2.C. Cz這wiek i zjawiaj帷e si w jego przestrzeni z這, tworz konkretne dynamicznie rozumiane, nieustannie zmieniaj帷e si pole uczestnictwa. W polu tym, z這 interpretuje si wkraczaj帷 w opis metafizyczny, gdzie spostrzegamy jego zjawiskow natur.

2.D. Natura ta, wprost zale瞠 b璠zie od podmiotu, w kt鏎ym z這 si urealnia, oraz kszta速u pola uczestnictwa. Kszta速 ten bezpo鈔ednio wyznacza relacja ze z貫m, czyli relacja ze z貫m obecnym w innym cz這wieku. Natura z豉 w uj璚iu dynamicznym, wyznaczana jest wi璚 wzajemn relacyjno軼i os鏏 dialoguj帷ych.

3. Kwestia z豉 jest zjawiskiem wielowymiarowym. Filozoficzna analiza tego poj璚ia wykazuje, i przybiera negatywn jak i pozytywn natur. Negatywna natura z豉, to wszelki brak, ubytek, utrata wewn徠rz-bytowa, kt鏎a to w bycie nieo篡wionym b璠zie brakiem w strukturze integralnej lub doskona這軼iowej. Za w bycie o篡wionym, b鏊em i deformacj. Natomiast pozytywna, lub bardziej zjawiskowa natura z豉, jest 軼i郵e zwi您an z bytem o篡wionym, cz這wiekiem. W przestrzeni dialogicznej, spotkania cz這wieka z cz這wiekiem, z這 uzyskuje najszersze pole uczestnictwa, pole potencjalnego urealnienia. Tam gdzie Ja spotykam si z Ty, zjawa wchodzi w t relacj , przybiera pewien kszta速, formu逝je w豉sn natur, aby uzyska konkretny efekt. Tym efektem jest zniszczenie porozumienia dialogicznego i wci庵ni璚ia obu uczestnik闚 spotkana w przestrze istnienia zdeformowanego. Istnienie zdeformowane, czyli istnienie na kszta速 z豉, jako z這, to bycie z brakiem, z b鏊em, ze strachem, z samotno軼i. Z這 obecne w cz這wieku to czysta negatywno嗆, nieodzowny brak jakiego wewn皻rznego sk豉dnika. Tak瞠 czysty fenomen, kt鏎y zaczyna dzia豉 w obr瑿ie dialogu, ale poza indywidualnym istnieniem cz這wieka. Zatem z這 zawsze jest obecne w przestrzeni mi璠zyludzkiej, ale zjawiskowo niezale積e i samoistniej帷e.

Wiele z tego co opisa貫m wymaga dalszej kontynuacji. Wydaje mi si jednak, i koncepcja fenomenalizmu tomistycznego, kt鏎a 廝鏚這wo i pierwotnie wi捫e si z fenomenologi i filozofi dialogu, wt鏎nie za z tomizmem, wnika i ods豉nia przestrze na now interpretacj.

Data publikacji: 25-01-2005

<- Wr鵵 do dzia逝
Do g鏎y