Prawos豉wie


Dzia造   Wyszukaj

Artur Svetomir Rumpel

S這wia雟kie s這wo Prawos豉wie jest zasadniczo przek豉dem greckiego Ortodoksja (prawowierno嗆), aczkolwiek nie jest przek豉dem dos這wnym. Obydwa te s這wa: greckie i s這wia雟kie stosuje si na okre郵enie pewnej grupy wschodnich ko軼io堯w (cerkwi) wschodniego Chrze軼ija雟twa nie maj帷ych zwi您k闚 kanonicznych z papiestwem rzymskim. Wydaje si, ze okre郵enie s這wia雟kie, bardziej kojarz帷e si z "prawid這wym wys豉wianiem (kultem)", ni z „prawid這w wiar" lepiej podkre郵a mistyczny charakter wschodniego chrze軼ija雟twa. Obydwa jednak m闚i o tym samym, inaczej jedynie rozk豉daj帷 akcenty. W niniejszym szkicu chcia豚ym wskaza kilka rys闚 najistotniejszych dla Prawos豉wia.

1.Struktura i historia Prawos豉wia

Wsp馧czesne Prawos豉wie podzieli mo積a na Ko軼io造 Chalcedo雟kie i Niechalcedo雟kie. Do tych drugich, kt鏎ych w niniejszym opracowaniu omawia nie b璠ziemy, zaliczamy ko軼io造: syryjski z malankarskim, koptyjski, ormia雟ki i etiopski z erytrejskim. Kiedy nazywano je monofizyckimi, ale w 鈍ietle dog喚bnych bada okaza這 si, 瞠 ich nauka chrystologiczna jest znacznie bli窺za prawos豉wiu i katolicyzmowi ni monofizytyzmowi. W鈔鏚 ko軼io堯w prawos豉wnych chalcedo雟kich wyr騜niamy ko軼io造: autokefaliczne, autonomiczne, podleg貫 i niekanoniczne. Ko軼io造 autokefaliczne s w pe軟i samodzielne i niezale積e od innych podmiot闚 ko軼ielnych. S to:

-Patriarchat Ekumeniczny Konstantynopola
-Patriarchat Aleksandrii
-Patriarchat Antiochii
-Patriarchat Jerozolimy
-Prawos豉wny Ko軼i馧 Rosji
-Prawos豉wny Ko軼i馧 Serbii
-Prawos豉wny Ko軼i馧 Rumunii
-Prawos豉wny Ko軼i馧 Bu貪arii
-Prawos豉wny Ko軼i馧 Gruzji
-Prawos豉wny Ko軼i馧 Cypru
-Prawos豉wny Ko軼i馧 Grecji
-Prawos豉wny Ko軼i馧 Albanii
-Prawos豉wny Ko軼i馧 Polski
-Prawos豉wny Ko軼i馧 Czech i S這wacji
-Prawos豉wny Ko軼i馧 w Ameryce

Wymieniaj帷 autokefaliczne ko軼io造 uszeregowa貫m je wed逝g precedencji. Pierwsze dziewi耩 z nich maj rang Patriarchat闚, pozosta貫 metropolii, lub arcybiskupstw. Autokefalii Ko軼io豉 Ameryki jak dot康 nie uznaje Konstantynopol (Fanar). Zosta豉 ona nadana przez Moskw, zdaniem Fanaru samowolnie. Dopiero niedawno Fanar na nowo nada autokefali Ko軼io這wi Czech i S這wacji, ignoruj帷 wcze郾iejsz nadana przez Moskw. Ko軼io豉mi autonomicznymi s ko軼io造: Synaju, Finlandii, Estonii i Japonii. Niekt鏎e 廝鏚豉 wymieniaj jeszcze ko軼i馧 chi雟ki jako autonomiczny, ale sytuacja tego ko軼io豉 ze wzgl璠u na prze郵adowania wiary w Chinach nie jest dobrze znana. Ko軼io造 podleg貫, to g堯wnie skupiaj帷e emigrant闚 struktury etniczne dzia豉j帷e w Ameryce i Europie Zachodniej, znajduj帷e si w jurysdykcji Fanaru. Cerkwiami niekanonicznymi s za mi璠zy innymi: dwa Ko軼io造 Ukrai雟kie, Rosyjska Cerkiew Zarubie積a, Ko軼i馧 Macedo雟ki, Ko軼io造 Starego Kalendarza (g這wnie w Grecji i Rumunii). Osobna kwesti, wykraczaj帷 poza ramy obecnego opracowania stanowi Starowiercy. Odr瑿ne formy religijno軼i i eklezjalno軼i kszta速owa造 si we wschodnim chrze軼ija雟twie ju od czas闚 apostolskich. Szczeg鏊nej wyrazisto軼i r騜nice mi璠zy Wschodem, a Zachodem nabra造 w podzielonym cesarstwie. Z biegiem stuleci wykszta販i造 si odmienne sposoby sprawowania liturgii i uprawiania teologii. Je郵i chodzi o jurysdykcje, to w pierwszym tysi帷leciu chrze軼ija雟twa ukszta速owa si system pi璚iu patriarchat闚 (wedle precedencji: Rzym, Bizancjum, Aleksandria, Antiochia, Jerozolima). Rz康zi造 si one swoimi prawami i dzia豉造 niezale積ie od siebie. W roku 1054, po cz窷ci ze wzgl璠闚 politycznych, po cz窷ci dogmatycznych, nast徙i roz豉m (schizma) miedzy Rzymem, a pozosta造mi patriarchatami. Od tego momentu mo瞠my m闚i o zupe軟ie odr瑿nych ko軼io豉ch: katolickim i prawos豉wnym. Dzi瘯i dzia豉lno軼i misyjnej i r騜nym okoliczno軼iom zasi璕 ko軼io豉 prawos豉wnego mocno si zmieni. Cztery historyczne patriarchaty stanowi ko軼io造 liczebnie bardzo niewielkie, od kilkuset tysi璚y do kilku milion闚 wyznawc闚. Odwrotnie za miedzy najliczniejsze pisz si te ko軼io造, kt鏎ych stolice jeszcze w czasie roz豉mu nie istnia造. Klasycznym przyk豉dem jest tu Moskwa. Ten proces trwa. W wieku dwudziestym na przyk豉d obserwujemy silny rozw鎩 prawos豉wia w czarnej Afryce. Jako, 瞠 ko軼io造 prawos豉wne maj przewa積ie charakter etniczny, mi璠zy ich zewn皻rzn obrz璠owo軼i mog wyst瘼owa spore r騜nice. Trzeba jednak z ca陰 stanowczo軼i podkre郵i, 瞠 wiara prawos豉wna jest wsz璠zie taka sama, zasadniczo nawet w ko軼io豉ch niekanonicznych.

2.Wiara i praktyka prawos豉wna

Dogmaty wiary prawos豉wnej zasadniczo s te same, kt鏎e do niedawna by造 dogmatami katolickimi. Ko軼i馧 prawos豉wny uznaje, 瞠 konstytuowa dogmaty mo瞠 tylko sob鏎 powszechny. A jako, 瞠 uznaje si w prawos豉wiu tylko siedem przedroz豉mowych sobor闚, tedy i proces dogmatyzacji uznaje si za niemo磧iwy do kontynuacji. Innymi s這wy, zdaniem prawos豉wnych nie ma obecnie w chrze軼ija雟twie takiej instytucji, czy to osoby, czy gremium, kt鏎a by豉by w豉dna ustanawia cc nowe dogmaty. Jako, ze Ko軼i馧 Katolicki w ostatnich dwu stuleciach uchwali trzy nowe dogmaty, prawos豉wie te dogmaty odrzuca. S to:
-Dogmat o Niepokalanym Pocz璚iu NMP
-Dogmat o nieomylno軼i papie瘸 w sprawach wiary i moralno軼i
-Dogmat o Wniebowzi璚iu NMP

Dalej Ko軼i馧 Prawos豉wny uznaje Credo Nicejsko-Konstantynoplita雟kie za tekst 鈍i皻y i niezmienny. Credo to ma w prawos豉wiu niepor闚nywalnie wi瘯sze znaczenie ni w katolicyzmie. Jako, 瞠 Ko軼i馧 ζci雟ki w 鈔edniowieczu (jeszcze przed schizm) dokona zmiany w Credo, dodaj帷 s這wo „Filioque" (chodzi o pochodzenie Ducha 安i皻ego od Ojca i Syna, a nie tylko od Ojca, jak naucza prawos豉wie), prawos豉wni t zmian stanowczo odrzucili i sta這 si to jedn z g堯wnych przyczyn roz豉mu. Ko軼i馧 Prawos豉wny nie ma obowi您uj帷ego systemu filozoficzno-teologicznego, takiego jak tomizm u rzymskich katolik闚. Istnieje daleko posuni皻a swoboda refleksji teologicznej, je郵i tylko ta refleksja nie narusza dogmat闚. Je郵i chodzi o sakramenty, to prawos豉wie uznaje ich siedem, podobnie jak katolicyzm. Chrztu i bierzmowania udziela si 陰cznie ma造m dzieciom. Chrzci si przez zanurzenie lub polanie. Szafarzem chrztu, nawet nadzwyczajnym sakramentu chrztu mo瞠 by tylko ochrzczony, w odr騜nieniu od praktyki stosowanej in articulo mori przez katolik闚, zgodnie z kt鏎 ochrzci mo瞠 ka盥y. Sakrament Eucharystii udzielany jest wszystkim ochrzczonym wiernym (r闚nie ma造m dzieciom) pod obiema postaciami. U篡wa si kwaszonego chleba i czerwonego wina. Spowied zasadniczo jest odprawiana przed ka盥 komuni, cz瘰to podczas 安i皻ej Liturgii (mszy). Kap豉雟two jest tr鎩stopniowe, nie ma 鈍i璚e ni窺zych, kt鏎e do niedawna znali katolicy. Wszystkie 鈍i璚enia s podobnie jak u katolik闚 udzielane wy陰cznie m篹czyznom ochrzczonym. Diakonatu i prezbiteriatu udziela si r闚nie 穎natym, episkopatu tylko celibatariuszom (przede wszystkim mnichom). Po otrzymaniu 鈍i璚e duchowni nie mog si ju 瞠ni. Mnisi i mniszki nie s podzieleni na zakony. We wszystkich klasztorach stosuje si te same regu造 mnisze, przede wszystkim regu喚 安. Bazylego. Jej realizacja zale篡 w du瞠j mierze od miejscowej tradycji. Dlatego te mog by spore r騜nice w urz康zeniu poszczeg鏊nych klasztor闚. Prawos豉wie obdarza wielk czci Naj鈍i皻sz Maryj Pann i 安i皻ych. Spos鏏 kanonizacji jest prostszy, a zarazem bardziej zr騜nicowany. Nie ma formalnych proces闚 lokalnych i generalnych, tytu堯w s逝gi Bo瞠go i B這gos豉wionego. Kanonizacji dokonuj poszczeg鏊ne autokefalie we w豉snym zakresie.

3. Liturgia i mistyka

Liturgia i mistyka s w prawos豉wiu 軼i郵e powi您ane. W odr騜nieniu od katolicyzmu prawos豉wie proponuje wszystkim wiernym 軼ie磬 mistyczn. Form mistyki dost瘼n dla wszystkich jest w豉郾ie liturgia. Dlatego te liturgia prawos豉wna i w og鏊e wschodnia, jest tak skonstruowana, aby podnosi dusz ludzk ku Bogu. S逝膨 temu celowi 酥iewy, ektenie, okadzenia, ikony 鈍iece, gesty, pok這ny i wiele innych element闚. W ko軼iele prawos豉wnym s stosowane cztery ryty liturgiczne:
-Liturgia . Jana Z這toustego (Chryzostoma) — stosowna najcz窷ciej
-Liturgia 安. Bazylego Wielkiego — sprawowana w niekt鏎e niedziele i 鈍i皻a.
-Liturgia 安. Jakuba Aposto豉 — odprawiana bardzo rzadko, w Polsce raz do roku w katedrze warszawskiej
-Liturgia Uprzednio U鈍i璚onych Dar闚 — Odprawiana w 鈔ody i pi徠ki Wielkiego Postu.

Opr鏂z 安i皻ej Liturgii w Ko軼io豉ch Wschodnich sprawuje si Liturgie Godzin, dosy podobn do katolickiej, a tak瞠 liczne nabo瞠雟twa paraliturgiczne, cz瘰to litanijnym charakterze jak Molebnie i Akatysty. Osobn, a 軼i郵e powi您ana z liturgi form kultu jest Modlitwa Jezusowa. Jest to wielokrotne powtarzanie, w rytmie oddechu, lub bicia serca modlitwy: Panie Jezu Chryste, synu Bo篡, zmi逝j si nade mn grzesznikiem. Odmawianie tej modlitwy jest najpopularniejszym na chrze軼ija雟kim Wschodzie sposobem medytacji. Mo瞠 te zast瘼owa mnichom i mniszkom liturgi godzin. Wielk rol w mistyce prawos豉wnej pe軟i ikony. Ikona nie jest zwyk造m obrazem, ale obrazem szczeg鏊nym, o charakterze modlitewnym. R闚nie teologia prawos豉wna ma charakter wybitnie mistyczny, by wspomnie chocia瘺y tylko Pseudo-Dionizego i 安. Grzegorza Palamasa. Teologiem dla Prawos豉wia jest ten, kto si naprawd modli. Ca貫 篡cie prawos豉wne jest bowiem 篡ciem modlitwy.

Literatura
1.Sergiusz Bu貪akow, Prawos豉wie, Bia造stok-Warszawa 1992
2.Paul Evdokimov, Prawos豉wie, Warszawa 1986
3. Ronald G. Roberson „Chrze軼ija雟kie Ko軼io造 Wschodnie", Bydgoszcz 1998

Data publikacji: 27-07-2002

<- Wr鵵 do dzia逝
Do g鏎y